Humanitext Reader

キケロ · 縁者・友人宛書簡 §7.3.1-7.3.6

クリウスへの内戦離脱の回顧と弁明

125 / 413 箇所 · ラテン語

要旨

キケロはクリウスに対し、内戦勃発直前の再会を回想しつつ、ポンペイウス陣営の惨状に失望して自ら戦争を離脱し、帰国して生を長らえていることの弁明と自らの信条を述べる。

§7.3.1persaepe mihi cogitanti de communibus miseriis, in quibus tot annos versamur et, ut video, versabimur, solet in mentem venire illius temporis, quo proxime fuimus una;
私たちがこれほど多くの年月にわたり陥っており、私の見通すところ今後もそうであろう共通の悲惨について、私がしばしば思いを巡らせていると、私たちが最後に一緒にいたあの時のことが心に浮かびがちです。
quin etiam ipsum diem memoria teneo;
それどころか、私はその日そのものさえ記憶にとどめています。
nam a. d. iiii Id. Mai. Lentulo et Marcello coss. , cum in Pompeianum vesperi venissem, tu mihi sollicito animo praesto fuisti.
というのも、レントゥルスとマルケッルスが執政官の年、5月のアイドゥースの4日前に、私が夕方ポンペイの別荘に到着したとき、あなたは不安な心で私を待っていてくれたからです。
sollicitum autem te habebat cogitatio cum offici tum etiam periculi mei.
そして、あなたを不安にさせていたのは、私の義務と、さらには危険に対する思いでした。
si manerem in Italia, verebare ne officio dessem;
もし私がイタリアにとどまるなら、私が義務を怠るのではないかとあなたは恐れていました。
si proficiscerer ad bellum, periculum te meum commovebat.
もし私が戦地へ出発するなら、私の危険があなたを動揺させていました。
quo tempore vidisti profecto me quoque ita conturbatum ut non is explicarem quid esset optimum factu.
そのとき、あなたは、何が最善の行動であるか私自身も判断できないほどに、私が確かにひどく狼狽しているのを見ました。
pudori tamen malui famaeque cedere quam salutis meae rationem ducere.
それでも私は、自分自身の安全を考慮に入れるよりも、不名誉を避けて名声を重んじる道を選んだのです。
§7.3.2cuius me mei facti paenituit non tam propter periculum meum quam propter vitia multa, quae ibi offendi quo veneram, primum neque magnas copias neque bellicosas;
私はこの自分の行為を後悔しましたが、それは自分自身の危険のためというよりは、私が到着したあの場所で遭遇した多くの欠点のためでした。 第一に、大軍でもなければ戦闘能力の高い軍勢でもありませんでした。
deinde extra ducem paucosque praeterea (de principibus loquor) reliqui primum in ipso bello rapaces, deinde in oratione ita crudeles ut ipsam victoriam horrorem;
第二に、総司令官とその他わずかな人々(指導者たちのことを私は言っています)を除けば、残りの者たちは、第一に戦争そのものにおいて強欲であり、第二にその言論においてきわめて残虐であったため、私は勝利そのものを恐ろしいと感じたほどでした。
maximum autem aes alienum amplissimorum virorum.
さらに、きわめて地位の高い人々の負債が莫大でした。
quid quaeris? nihil boni praeter causam.
何をこれ以上お聞きになりますか。 大義名分以外には、何一つ良いところはなかったのです。
quae cum vidissem, desperans victoriam primum coepi suadere pacem cuius fueram semper auctor;
これらを見たとき、私は勝利を絶望視し、第一に、私が常に支持者であった和平を勧告し始めました。
deinde, cum ab ea sententia Pompeius valde abhorreret, suadere institui ut bellum duceret.
次いで、ポンペイウスがその意見を強く忌避したため、私は彼に戦争を引き延ばすよう勧め始めました。
hoc interdum probabat et in ea sententia videbatur fore et fuisset fortasse, nisi quadam ex pugna coepisset suis militibus confidere.
彼は時にこの意見に賛同し、その方針にとどまるように見えましたし、もしある戦闘から彼が自分の兵たちを信頼し始めなかったなら、おそらくそうしていたでしょう。
ex eo tempore vir ille summus nullus imperator fuit.
その時以来、あの偉大な人物は、もはやいかなる将軍でもありませんでした。
signa tirone et collecticio exercitu cum legionibus robustissimis contulit; victus turpissime amissis etiam castris solus fugit.
彼は、新兵と寄せ集めの軍勢で、きわめて強固な軍団に戦いを挑み、きわめて無残に敗北し、陣営さえも失って、ただ一人逃亡したのです。
§7.3.3hunc ego mihi belli finem feci nec putavi, cum integri pares non fuissemus, fractos superiores fore;
私は、これを自分にとっての戦争の終結としました。 なぜなら、私たちが無傷で互角でなかったのに、打ち砕かれた後に優勢になるなどとは考えなかったからです。
discessi ab eo bello, in quo aut in acie cadendum fuit aut in aliquas insidias incidendum aut deveniendum in victoris manus aut ad Iubam confugiendum aut capiendus tamquam exsilio locus aut consciscenda mors voluntaria.
私はあの戦争から身を引きました。 そこでは、戦闘で倒れるか、何らかの待ち伏せにかかるか、勝者の手に落ちるか、ユバのもとへ逃れるか、亡命のような場所を選ぶか、あるいは自ら命を絶つか、いずれかしかありませんでした。
certe nihil fuit praeterea, si te victori nolles aut non auderes committere.
もしあなたが自分を勝者に委ねることを望まないか、あるいはその勇気がないのであれば、確かにそれ以外に道はありませんでした。
ex omnibus autem iis quae dixi incommodis nihil tolerabilius exsilio, praesertim innocenti ubi nulla adiuncta est turpitudo;
しかし、私が挙げたすべての不都合の中で、とりわけ不名誉が伴わない無実の者にとっては、亡命ほど耐えやすいものはありません。
addo etiam, cum ea urbe careas in qua nihil sit quod videre possis sine dolore.
さらに付け加えるなら、悲しみなしには見ることのできないものが何もないあの都市を離れているときには、なおさらです。
ego cum meis, si quicquam nunc cuiusquam est, etiam in meis esse malui.
私は、もし今や誰かにとって何か自身のものがあるとするならば、私の家族とともに、そして私の所有地の中で過ごすことを望みました。
quae acciderunt,omnia dixi futura.
起こった事柄は、すべて私が未来に起こると予言していたことでした。
§7.3.4veni domum, non quo optima vivendi condicio esset, sed tamen, si esset aliqua forma rei p. tamquam in patria ut essem, si nulla, tamquam in exsilio.
私は家に戻りました。 それは生活の条件が最善であったからではなく、それでもなお、もし国家の何らかの形が残されているなら、祖国にいるかのように、もし何もないなら、亡命地にいるかのように過ごすためでした。
mortem mihi cur consciscerem causa non visa est, cur optarem multae causae.
なぜ自分が命を絶つべきなのか、その理由は見当たりませんでしたが、なぜそれを望むのかについては、多くの理由がありました。
vetus est enim, ubi non sis qui fueris, non esse cur velis vivere.
というのも、「かつての自分自身でなくなってしまったとき、生きたいと望むべき理由は存在しない」というのは、古くからの格言だからです。
sed tamen vacare culpa magnum est solacium, praesertim cum habeam duas res quibus me sustentem, optimarum artium scientiam et maximarum rerum gloriam;
しかしながら、過ちがないことは大きな慰めであり、とりわけ私には自分を支える二つのもの、すなわち、最も優れた学芸の知識と、最も偉大な事績の名声があるのですから。
quarum altera mihi vivo numquam eripietur, altera ne mortuo quidem.
これらのうち一方は、私が生きている間は決して奪われることはなく、他方は、死後でさえも奪われません。
§7.3.5haec ad te scripsi verbosius et tibi molestus fui, quod te cum mei tum rei p. cognovi amantissimum.
私はあなたにこれらのことをいささか冗長に書き送り、あなたを煩わせてしまいました。 それは、あなたが私に対しても国家に対してもきわめて愛情深いと知っていたからです。
notum tibi omne meum consilium esse volui, ut primum scires me numquam voluisse plus quemquam posse quam universam rem p.
私は、私のすべての考えをあなたに知っておいてもらいたいと望みました。
, postea autem quam alicuius culpa tantum valeret unus ut obsisti non posset, me voluisse pacem; amisso exercitu et eo duce, in quo spes fuerat uno, me voluisse etiam reliquis omnibus, postquam non potuerim, mihi ipsi finem fecisse belli;
第一に、私が何者であれ一人の人物が国家全体よりも大きな権力を持つことを決して望まなかったこと、しかしその後、誰かの過失によって、一人の人間が抵抗できないほど強力になってしまったときには、私が和平を望んだこと、そして、軍勢と、唯一の希望であったあの司令官を失ったとき、私は他のみんなが戦争を終えた後、私自身ももはや不可能となった以上、自分にとっての戦争を終わらせたことを、あなたに知ってほしかったのです。
nunc autem si haec civitas est, civem esse me, si non, exsulem esse non incommodiore loco quam si Rhodum aut Mytilenas me contulissem.
そして今や、もしここが市民社会であるなら私は一人の市民であり、そうでないなら、ロドスやミュティレネに身を寄せた場合と比べても、不都合ではない場所での亡命者であるということを知ってほしかったのです。
§7.3.6haec tecum coram malueram;
私はこれらのことをあなたと直接会って話したかったのです。
sed quia longius fiebat, volui per litteras eadem, ut haberes quid diceres, si quando in vituperatores meos incidisses.
しかし、遅くなりそうでしたので、もしあなたがいつか私を非難する者たちに出くわしたとき、言い返せるものを持てるように、手紙を通じて同じことを伝えたいと望みました。
sunt enim qui, cum meus interitus nihil fuerit rei p. profuturus, criminis loco putent esse quod vivam;
というのも、私の死が国家にいささかも益を及ぼさなかったであろうに、私が生きていることを罪であるかのように見なす者たちがいるからです。
quibus ego certo scio non videri satis multos perisse.
彼らにとっては、十分に多くの人々が死んだとは思われないのだと、私は確信しています。
qui si me audissent, quamvis iniqua pace, honeste tamen viverent;
もし彼らが私の言葉に耳を傾けていたなら、いかに不平等な和平であろうとも、彼らは品位を保って生きていたでしょう。
armis enim inferiores, non causa fuissent.
なぜなら、彼らは武力において劣っていたのであり、大義において劣っていたのではなかったからです。
habes epistulam verbosiorem fortasse quam velles;
あなたにとっては、おそらく望むよりも冗長な手紙になったことでしょう。
quod tibi ita videri putabo, nisi mihi longiorem remiseris.
もしあなたがこれよりも長い手紙を返してくれないなら、私はあなたがそう思っているのだとみなすことにします。
ego si quae volo expediero, brevi tempore te, ut spero, videbo.
私は自分が望む用事を片付けたなら、近いうちに、私が望むように、あなたに会えるでしょう。

語釈・文法注

  1. 7.3.1mihi cogitanti — 関係代名詞節 `in quibus...` の先行詞から離れた位置にある `mihi cogitanti`(現在分詞与格)は、非人称表現 `solet in mentem venire` にかかる。これは「私が〜について考えていると、〜が心に浮かびがちである」という、心理作用の主体を表す与格である。
  2. 7.3.2cuius me mei facti paenituit — 非人称動詞 `paenituit` は後悔する人を対格(`me`)、後悔の原因を属格(`cuius mei facti`)で取る。ここでは関係代名詞の連結用法 `cuius` が名詞 `facti` を修飾する属格として機能し、さらに所有形容詞 `mei` も掛かっている。
  3. 7.3.4non quo optima vivendi condicio esset — `non quo`(〜だからではなく)に導かれる従属節で、話者が退ける否定の理由を示すために接続法過去 `esset` が用いられている。対比される本来の理由は `sed tamen... ut essem` 以下に示されている。
  4. 7.3.5me voluisse — 主節の動詞 `volui`(〜を望んだ)に続く `ut` 節の中で、`scires`(あなたが知るように)の目的語となる対格不定詞(A.C.I.)構文が3回(`me... voluisse plus quemquam posse...`, `me voluisse pacem`, `me voluisse... mihi ipsi finem fecisse belli`)連続し、キケロの時系列ごとの意思表示を整理している。特に3つ目の `me voluisse... finem fecisse` は完了不定詞をとることで、他者が終えてしまった「後に」自らも終止符を打ったという時制の前後関係を示している。

この箇所を引用する

キケロ, 縁者・友人宛書簡 §7.3.1-7.3.6. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi0474.phi056.humanitext-lat1:7.3.1-7.3.6

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。