Humanitext Reader

キケロ · 運命について §11-14

占いの論理と可能性を巡るモダリティ論争

3 / 10 箇所 · ラテン語

要旨

著者は、人間の道徳的欠陥の克服は意志と訓練によるものであるとし、占いの前提から生じる決定論(運命)が自由意志を脅かすと論じる。さらに、連結文を用いた論理を展開し、不可能なことや必然的なことを巡るクリュシッポスとディオドロスとの間のモダリティ論争を提示する。

§11Sed haec ex naturalibus causis vitia nasci possunt, extirpari autem et funditus tolli, ut is ipse, qui ad ea propensus fuerit, a tantis vitiis avocetur, non est id positum in naturalibus causis, sed in voluntate, studio, disciplina.
しかし、これらの欠陥は自然的原因から生まれうるが、それを根絶し、根底から取り除くこと、すなわち、それらに傾きがちであった当人がこれほど大きな欠陥から遠ざけられるようにすることは、自然的原因に置かれているのではなく、意志、努力、訓練に置かれているのである。
Quae tolluntur omnia, si vis et natura fati ex divinationis ratione firmabitur.
もし占いの理論から運命の力と本性が裏付けられるなら、これらのものはすべて取り去られてしまう。
Etenim si est divinatio, qualibusnam a perceptis artis proficiscitur? (percepta appello, quae dicuntur Graece qewrh/mata).
実際、もし占いというものが存在するなら、それはいかなる理論的把握から生じるのだろうか(私はギリシア語で「テオーレーマタ」と呼ばれるものを、ラテン語で「理論的把握」と呼ぶ)。
Non enim credo nullo percepto aut ceteros artifices versari in suo munere, aut eos, qui divinatione utantur, futura praedicere.
なぜなら、何の理論的把握もなしに他の職人が自らの職務に従事しているとも、あるいは占いを用いる人々が未来を予言しているとも、私は信じていないからである。
§12Sint igitur astrologorum percepta huius modi: "Si quis verbi causa oriente Canicula natus est, is in mari non morietur.
それでは、占星術師たちの理論的把握が以下のようなものであるとしよう。 「たとえば、ある人がシリウスの上昇時に生まれたなら、その人は海で死ぬことはない。
" Vigila, Chrysippe, ne tuam causam, in qua tibi cum Diodoro, valente dialectico, magna luctatio est, deseras.
」目を覚ませ、クリュシッポスよ、強力な弁証学者であるディオドロスとの間で大論争を繰り広げている君自身の立場を見捨てることのないように。
Si enim est verum, quod ita conectitur: "Si quis oriente Canicula natus est, in mari non morietur" , illud quoque verum est: "Si Fabius oriente Canicula natus est, Fabius in mari non morietur.
なぜなら、もし次のように連結された文が真であるなら、すなわち、「もしある人がシリウスの上昇時に生まれたなら、その人は海で死ぬことはない」という文が真なら、次のこともまた真であるからだ。 「もしファビウスがシリウスの上昇時に生まれたなら、ファビウスは海で死ぬことはない。
" Pugnant igitur haec inter se, Fabium oriente Canicula natum esse, et Fabium in mari moriturum;
」したがって、これら、すなわち「ファビウスはシリウスの上昇時に生まれた」ということと、「ファビウスは海で死ぬだろう」ということは、互いに矛盾する。
et quoniam certum in Fabio ponitur, natum esse eum Canicula oriente, haec quoque pugnant, et esse Fabium, et in mari esse moriturum.
そして、ファビウスについては彼がシリウスの上昇時に生まれたことは確実であると仮定されているので、次のこともまた矛盾する、すなわち「ファビウスが存在すること」と「海で死ぬだろうということ」である。
Ergo haec quoque coniunctio est ex repugnantibus: "Et est Fabius, et in mari Fabius morietur" , quod, ut propositum est, ne fieri quidem potest.
それゆえ、次の連言もまた矛盾する事柄からなっている。 「ファビウスは存在し、かつファビウスは海で死ぬだろう。 」これは、前提とされているように、起こることさえ不可能である。
Ergo illud: "Morietur in mari Fabius" ex eo genere est, quod fieri non potest.
したがって、「ファビウスは海で死ぬだろう」というあの命題は、起こり得ない(不可能である)種類の命題となる。
Omne ergo, quod falsum dicitur in futuro, id fieri non potest.
それゆえ、未来に関して偽とされるすべてのことは、起こり得ない(不可能である)ということになる。
§13At hoc, Chrysippe, minime vis, maximeque tibi de hoc ipso cum Diodoro certamen est.
しかしクリュシッポスよ、君はこれを決して望まないし、まさにこの点についてこそ、君とディオドロスとの間で最大の争いがあるのだ。
Ille enim id solum fieri posse dicit, quod aut sit verum aut futurum sit verum, et, quicquid futurum sit, id dicit fieri necesse esse et, quicquid non sit futurum, id negat fieri posse.
なぜなら、彼は、現に真であるか、あるいは将来真になるであろうことだけが起こり得ると言い、将来起こることは何であれ必然的に起こり、将来起こらないことは何であれ起こり得ない(不可能である)と言うからである。
Tu, et quae non sint futura, posse fieri dicis, ut frangi hanc gemmam, etiamsi id numquam futurum sit, neque necesse fuisse Cypselum regnare Corinthi, quamquam id millensimo ante anno Apollinis oraculo editum esset.
それに対して君は、将来起こらないことでも起こり得ると言う。 たとえば、この宝石が砕かれることは、たとえそれが将来決して起こらないとしても可能であり、キュプセロスがコリントスを支配したことは、たとえ千年前にアポロンの神託によってそれが告げられていたとしても必然であったわけではない、と。
At si ista conprobabis divina praedicta, et, quae falsa in futuris dicentur, in iis habebis, ut ea fieri non possint, et, si vere dicatur de futuro, idque ita futurum sit, dicas esse necessarium;
しかし、もし君がそれらの神的な予言を承認するなら、未来に関して偽と言われることを「起こり得ない(不可能)」とし、もし未来について真に言われ、その通りに将来起こるなら、それを「必然」と言うことになる。
quae est tota Diodori vobis inimica sententia.
これは、諸君に全く敵対的なディオドロスの見解そのものである。
§14Etenim si illud vere conectitur: "Si oriente Canicula natus es, in mari non moriere" , primumque quod est in conexo: "Natus es oriente Canicula" , necessarium est (omnia enim vera in praeteritis necessaria sunt, ut Chrysippo placet dissentienti a magistro Cleanthe, quia sunt inmutabilia nec in falsum e vero praeterita possunt convertere);
なぜなら、もし「もし君がシリウスの上昇時に生まれたなら、君は海で死ぬことはない」という連結文が真に成立し、かつ連結文の第1部(前件)「君はシリウスの上昇時に生まれた」が必然であるなら(なぜなら、過去において真であることはすべて必然である、とクリュシッポスは、彼の師クレアンテスと対立しつつも考えているからだ。 過去のことは不変であり、真から偽へと変わり得ないからである)。
si igitur, quod primum in conexo est, necessarium est, fit etiam, quod consequitur, necessarium.
それゆえ、もし連結文の第1部が必然であるなら、帰結する部分(後件)も必然となる。
Quamquam hoc Chrysippo non videtur valere in omnibus;
もっとも、これはクリュシッポスにはすべてのケースで成り立つとは思われていないが。
sed tamen, si naturalis est causa, cur in mari Fabius non moriatur, in mari Fabius mori non potest.
しかしながら、もしファビウスが海で死なないことの自然的原因が存在するなら、ファビウスは海で死ぬことはできない(不可能である)。

語釈・文法注

  1. §11extirpari autem et funditus tolli, ut is ipse, qui ad ea propensus fuerit, a tantis vitiis avocetur, non est id positum in — 主語となる不定詞句 `extirpari... tolli`(欠陥が根絶され根本から取り去られること)と、それを指示する代名詞 `id`(`non est id positum...`)の照応関係を示している。`ut... avocetur` 節は、これらの不定詞句の内容を説明する同格的名詞節、あるいはその結果(「その結果、その人自身が...遠ざけられること」)を表す。
  2. §12et esse Fabium, et in mari esse moriturum — この不定詞句は `pugnant`(矛盾する)の主語。`esse Fabium` は「ファビウスが存在すること(生きていること)」を意味し、前文で「ファビウスが生まれたこと(`natum esse`)」が既定事実(`certum`)とされたため、前件の成立条件が「ファビウスの存在(`est Fabius`)」へと等価的に縮約され、後件(`in mari esse moriturum`)との直接の矛盾関係として整理されている。
  3. §14omnia enim vera in praeteritis necessaria sunt — 括弧内の挿入節 `omnia enim... convertere` の主部。過去における真理の必然性(不可逆性)というストア派の論理的前提を説明している。続く `si igitur, quod primum in conexo est, necessarium est, fit etiam, quod consequitur, necessarium`(前件が必然なら後件も必然となる)は Diodorus の立場であり、Chrysippus 自身はこの推論規則(前件の必然性から後件の必然性が帰結すること)を全面的な真としては認めていないことが `Quamquam hoc Chrysippo non videtur valere in omnibus` によって示される。

この箇所を引用する

キケロ, 運命について §11-14. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi0474.phi054.humanitext-lat1:11-14

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。