← キケロ

運命について

§11-14

占いの論理と可能性を巡るモダリティ論争

著者は、人間の道徳的欠陥の克服は意志と訓練によるものであるとし、占いの前提から生じる決定論(運命)が自由意志を脅かすと論じる。さらに、連結文を用いた論理を展開し、不可能なことや必然的なことを巡るクリュシッポスとディオドロスとの間のモダリティ論争を提示する。

表示 ▾
表示
訳
訳の書体
AI ↗
← 前次 →
§11

​Sed haec ex naturalibus causis vitia nasci possunt, extirpari autem et funditus tolli, ut is ipse, qui ad ea propensus fuerit, a tantis vitiis avocetur, non est id positum in1 naturalibus causis, sed in voluntate, studio, disciplina. Quae tolluntur omnia, si vis et natura fati ex divinationis ratione firmabitur. Etenim si est divinatio, qualibusnam a perceptis artis proficiscitur? (percepta appello, quae dicuntur Graece qewrh/mata). Non enim credo nullo percepto aut ceteros artifices versari in suo munere, aut eos, qui divinatione utantur, futura praedicere.

しかし、これらの欠陥は自然的原因から生まれうるが、それを根絶し、根底から取り除くこと、すなわち、それらに傾きがちであった当人がこれほど大きな欠陥から遠ざけられるようにすることは、自然的原因に置かれているのではなく、意志、努力、訓練に置かれているのである。もし占いの理論から運命の力と本性が裏付けられるなら、これらのものはすべて取り去られてしまう。実際、もし占いというものが存在するなら、それはいかなる理論的把握から生じるのだろうか(私はギリシア語で「テオーレーマタ」と呼ばれるものを、ラテン語で「理論的把握」と呼ぶ)。なぜなら、何の理論的把握もなしに他の職人が自らの職務に従事しているとも、あるいは占いを用いる人々が未来を予言しているとも、私は信じていないからである。

§12

​Sint igitur astrologorum percepta huius modi: "Si quis verbi causa oriente Canicula natus est, is in mari non morietur." Vigila, Chrysippe, ne tuam causam, in qua tibi cum Diodoro, valente dialectico, magna luctatio est, deseras. Si enim est verum, quod ita conectitur: "Si quis oriente Canicula natus est, in mari non morietur", illud quoque verum est: "Si Fabius oriente Canicula natus est, Fabius in mari non morietur." Pugnant igitur haec inter se, Fabium oriente Canicula natum esse, et Fabium in mari moriturum;2 et quoniam certum in Fabio ponitur, natum esse eum Canicula oriente, haec quoque pugnant, et esse Fabium, et in mari esse moriturum. Ergo haec quoque coniunctio est ex repugnantibus: "Et est Fabius, et in mari Fabius morietur", quod, ut propositum est, ne fieri quidem potest. Ergo illud: "Morietur in mari Fabius" ex eo genere est, quod fieri non potest. Omne ergo, quod falsum dicitur in futuro, id fieri non potest.

それでは、占星術師たちの理論的把握が以下のようなものであるとしよう。「たとえば、ある人がシリウスの上昇時に生まれたなら、その人は海で死ぬことはない。」目を覚ませ、クリュシッポスよ、強力な弁証学者であるディオドロスとの間で大論争を繰り広げている君自身の立場を見捨てることのないように。なぜなら、もし次のように連結された文が真であるなら、すなわち、「もしある人がシリウスの上昇時に生まれたなら、その人は海で死ぬことはない」という文が真なら、次のこともまた真であるからだ。「もしファビウスがシリウスの上昇時に生まれたなら、ファビウスは海で死ぬことはない。」したがって、これら、すなわち「ファビウスはシリウスの上昇時に生まれた」ということと、「ファビウスは海で死ぬだろう」ということは、互いに矛盾する。そして、ファビウスについては彼がシリウスの上昇時に生まれたことは確実であると仮定されているので、次のこともまた矛盾する、すなわち「ファビウスが存在すること」と「海で死ぬだろうということ」である。それゆえ、次の連言もまた矛盾する事柄からなっている。「ファビウスは存在し、かつファビウスは海で死ぬだろう。」これは、前提とされているように、起こることさえ不可能である。したがって、「ファビウスは海で死ぬだろう」というあの命題は、起こり得ない(不可能である)種類の命題となる。それゆえ、未来に関して偽とされるすべてのことは、起こり得ない(不可能である)ということになる。

§13

​At hoc, Chrysippe, minime vis, maximeque tibi de hoc ipso cum Diodoro certamen est. Ille enim id solum fieri posse dicit, quod aut sit verum aut futurum sit verum, et, quicquid futurum sit, id dicit fieri necesse esse et, quicquid non sit futurum, id negat fieri posse. Tu, et quae non sint futura, posse fieri dicis, ut frangi hanc gemmam, etiamsi id numquam futurum sit, neque necesse fuisse Cypselum regnare Corinthi, quamquam id millensimo ante anno Apollinis oraculo editum esset. At si ista conprobabis divina praedicta, et, quae falsa in futuris dicentur, in iis habebis, ut ea fieri non possint, et, si vere dicatur de futuro, idque ita futurum sit, dicas esse necessarium; quae est tota Diodori vobis inimica sententia.

しかしクリュシッポスよ、君はこれを決して望まないし、まさにこの点についてこそ、君とディオドロスとの間で最大の争いがあるのだ。なぜなら、彼は、現に真であるか、あるいは将来真になるであろうことだけが起こり得ると言い、将来起こることは何であれ必然的に起こり、将来起こらないことは何であれ起こり得ない(不可能である)と言うからである。それに対して君は、将来起こらないことでも起こり得ると言う。たとえば、この宝石が砕かれることは、たとえそれが将来決して起こらないとしても可能であり、キュプセロスがコリントスを支配したことは、たとえ千年前にアポロンの神託によってそれが告げられていたとしても必然であったわけではない、と。しかし、もし君がそれらの神的な予言を承認するなら、未来に関して偽と言われることを「起こり得ない(不可能)」とし、もし未来について真に言われ、その通りに将来起こるなら、それを「必然」と言うことになる。これは、諸君に全く敵対的なディオドロスの見解そのものである。

§14

​Etenim si illud vere conectitur: "Si oriente Canicula natus es, in mari non moriere", primumque quod est in conexo: "Natus es oriente Canicula", necessarium est (omnia enim vera in praeteritis necessaria sunt,3 ut Chrysippo placet dissentienti a magistro Cleanthe, quia sunt inmutabilia nec in falsum e vero praeterita possunt convertere); si igitur, quod primum in conexo est, necessarium est, fit etiam, quod consequitur, necessarium. Quamquam hoc Chrysippo non videtur valere in omnibus; sed tamen, si naturalis est causa, cur in mari Fabius non moriatur, in mari Fabius mori non potest.

なぜなら、もし「もし君がシリウスの上昇時に生まれたなら、君は海で死ぬことはない」という連結文が真に成立し、かつ連結文の第1部(前件)「君はシリウスの上昇時に生まれた」が必然であるなら(なぜなら、過去において真であることはすべて必然である、とクリュシッポスは、彼の師クレアンテスと対立しつつも考えているからだ。過去のことは不変であり、真から偽へと変わり得ないからである)。それゆえ、もし連結文の第1部が必然であるなら、帰結する部分(後件)も必然となる。もっとも、これはクリュシッポスにはすべてのケースで成り立つとは思われていないが。しかしながら、もしファビウスが海で死なないことの自然的原因が存在するなら、ファビウスは海で死ぬことはできない(不可能である)。

構文注3 件
  1. 11extirpari autem et funditus tolli, ut is ipse, qui ad ea propensus fuerit, a tantis vitiis avocetur, non est id positum in

    主語となる不定詞句 extirpari... tolli(欠陥が根絶され根本から取り去られること)と、それを指示する代名詞 id(non est id positum...)の照応関係を示している。ut... avocetur 節は、これらの不定詞句の内容を説明する同格的名詞節、あるいはその結果(「その結果、その人自身が...遠ざけられること」)を表す。

  2. 12et esse Fabium, et in mari esse moriturum

    この不定詞句は pugnant(矛盾する)の主語。esse Fabium は「ファビウスが存在すること(生きていること)」を意味し、前文で「ファビウスが生まれたこと(natum esse)」が既定事実(certum)とされたため、前件の成立条件が「ファビウスの存在(est Fabius)」へと等価的に縮約され、後件(in mari esse moriturum)との直接の矛盾関係として整理されている。

  3. 14omnia enim vera in praeteritis necessaria sunt

    括弧内の挿入節 omnia enim... convertere の主部。過去における真理の必然性(不可逆性)というストア派の論理的前提を説明している。続く si igitur, quod primum in conexo est, necessarium est, fit etiam, quod consequitur, necessarium(前件が必然なら後件も必然となる)は Diodorus の立場であり、Chrysippus 自身はこの推論規則(前件の必然性から後件の必然性が帰結すること)を全面的な真としては認めていないことが Quamquam hoc Chrysippo non videtur valere in omnibus によって示される。

翻訳:Gemini 3.5 Flash(2026-05-22 公開)urn:cts:latinLit:phi0474.phi054.humanitext-lat1:11-14