Humanitext Reader

ガレノス · ヒポクラテスによる昏睡について §3#2

文法と用例に基づく疑問詞アラ・ゲの語義の検討

5 / 6 箇所 · ギリシア語

要旨

ガレノスは、ヒポクラテスのテキストにおける「ἆρά γε」という言葉が推論(それゆえ)ではなく疑問(はたして)を意味していることを、文法的な語順の規則やヒポクラテスの他の著作における使用例から実証する。

§3#2γράφεται δὲ διχῶς ἥδε ἡ ῥῆσις, ἐπί τισι μὲν ἀντιγράφοις οὕτως, ἐπί τισι δὲ ἄνευ τοῦ εἰσίν, ἆρά γε φρενιτικοί;
この一節は二通りに書かれており、ある写本ではこのように、またある写本では εἰσίν なしで ἆρά γε φρενιτικοί; と書かれている。
ἀλλὰ νῦν μὲν τὸ πρῶτον ἐρευνῶμεν.
しかし、いまはまず最初の点を検証しよう。
ἐπειδὴ δύο τὰ πρῶτά ἐστι κώματος εἴδη, καὶ τὸ μὲν τοῖς ληθαργικοῖς ἀεὶ, τὸ δὲ τοῖς φρενιτικοῖς ἔστιν ὅτε συμπίπτει, ἀπορεῖ νῦν Ἱπποκράτης, εἰ δεῖ τοὺς οὕτως ἔχοντας ὀνομάζειν φρενιτικούς.
昏睡の主要な種類は二つあり、一方は常に嗜眠病の患者に、他方は時には狂躁病の患者に生じるのであるから、ヒポクラテスは今、このように苦しんでいる人々を狂躁病患者と呼ぶべきか疑問に思っているのである。
τοῦτο δὲ οὐχ ὅπως ἄπορον, ἀλλ’ ἔμπαλιν ῥᾳδίως εὑρετὸν καὶ πρόχειρον εἶναι δοκεῖ.
しかし、これは疑問であるどころか、むしろ逆に容易に解決可能で明白であるように思われる。
ἐπειδὴ γάρ ἐστι δύο κώματα, καὶ τὸ μὲν ὑπνῶδες τὸ τῶν ληθαργικῶν ἴδιον οὐ δύναται ἐνταῦθα νοηθῆναι, τὸ γὰρ ἄγρυπνοι προσκείμενον οὐκ ἐπιτρέπει σημαίνεσθαι τοῦτο, περὶ τοῦ λοιποῦ κώματος τὸ ἆρά γε φρενιτικόν ἐστιν ἀπαγγέλλειν φαίνεται.
なぜなら、二つの昏睡があり、嗜眠病に固有の眠気を伴う一方はここでは考えられない(なぜなら ἄγρυπνοι が付け加えられていることが、これが意味されることを許さないからである)、それゆえ、残された他方の昏睡について ἆρά γε φρενιτικόν ἐστιν と語っているように見えるからである。
πῶς ἄρα ἀπορεῖ;
では、彼はどのように疑問に思っているのだろうか。
συλλογιστική ἐστί, φησιν, ἡ ἆρα λέξις, οὐκ ἀπορητική.
「ἆρα という言葉は推論的であって、疑問を示すものではない」と彼は言う。
ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἐὰν μὴ βάρβαρον εἶχε τὴν ἑρμηνείαν καὶ πάσης Ἑλληνικῆς συνηθείας ἀλλοτρίαν, ἴσως ἂν ἀπεδεχόμην·
しかしこの説は、もしその表現が野蛮でなく、あらゆるギリシア語の慣用法からかけ離れたものでなかったなら、私は受け入れたかもしれない。
ὅτε δὲ οὔτε οἱ ἄλλοι Ἕλληνες οὔτε ὁ Ἱπποκράτης τοιαύτῃ προτάσεων συντάξει οὐχ εὑρίσκονται χρώμενοι, πῶς ἂν δεχοίμην συλλογιστικὸν εἶναι τὸ ἆρα ἐπίῤῥημα;
しかし、他のギリシア人もヒポクラテスも、このような文の構成を用いているのが見出されない以上、どうして私が副詞 ἆρα を推論的なものであると受け入れることができようか。
πρὶν γὰρ ἢ λήμμασι χρῆσθαι ἐν τῷ λόγῳ καὶ προτάξαι αὐτὰ τοῦ συμπεράσματος, οὐκ ἔστι συλλογίζεσθαι.
というのも、議論において前提を用い、それらを結論の前に置くことなしには、推論することは不可能だからである。
φέρε εἰπεῖν, ὅπως τὸ λεγόμενον σαφὲς γένηται καὶ τοῖς ἧττον γεγυμνασμένοις, τὸ ἆρά γε ἡμέρα ἐστί; καὶ, ἆρά γε ἐλεύσεται σήμερον; ἀπορητικὸν ἔχει ἐπίῤῥημα.
例えば、言われていることが、それほど訓練されていない人々にも明らかになるように言えば、 ἆρά γε ἡμέρα ἐστί; や ἆρά γε ἐλεύσεται σήμερον; という表現は、疑問の副詞を含んでいる。
ἂν δὲ λόγῳ ἀποφαίνειν αὐτοῖς βουληθῶ, ἤτοι ἁπλῶς λέγων οὕτω χωρὶς πάσης ἀποδείξεως, ἐλεύσεται σήμερον· ἤτοι μετ’ ἀποδείξεως οὕτως, ἐὰν ἥλιος ὑπὲρ γῆν ἐστιν, ἡμέρα ἐστίν· ἐὰν περιπατεῖ, κινεῖται ἄρα.
しかし、もし私が彼らに対して断定的に語ることを望むなら、いかなる証明もなしに単にこのように「彼は今日来るだろう」と言うか、あるいは証明を伴ってこのように「もし太陽が地の上にあるなら、昼である」、「もし歩いているなら、それゆえ(ἄρα)動いている」と言う。
ὅταν δὲ χωρὶς ἀποδείξεως ἀποφαίνωμέν τι, οὐ δεόμεθα τοῦ ἄρα ἐπιῤῥήματος, περιττὸς γάρ ἐστιν ὁ λόγος, καὶ οὐδεὶς οὕτω φησὶν, ἡμέρα ἐστὶν ἄρα, οὔθ’ οὕτως, ἀρά γε ἡμέρα ἐστὶν, ἐπειδὰν ἐξῇ λέγειν οὕτως ἁπλῶς, ἡμέρα ἐστίν.
しかし、私たちが証明なしに何かを断定するとき、私たちは副詞 ἄρα を必要としない。 なぜならその言葉は余計だからであり、単に「昼である」と言えるときには、誰も「それゆえ昼である」とも言わなければ、 ἆρά γε ἡμέρα ἐστίν とも言わないからである。
οὔθ’ οὕτω κατ’ ἀπόδειξιν οἷόν τέ ἐστι χρῆσθαι αὐτὸν τῷ ἆρά γε.
また、このように証明において彼が ἆρά γε を用いることも不可能である。
πῶς γὰρ ἂν εἴη ἀπόδειξις, πάσης ἀποδείξεως ἐξ ἑτέρων λημμάτων ἕτερον λῆμμα καταλαμβανούσης;
というのも、すべての証明が他の前提から別の前提を導くものであるのに、どうしてそれが証明でありえようか。
ἀλλὰ μηδὲν φαίνεται νῦν λῆμμα συλλογιστικὸν εἰς ἀπόδειξιν λαμβάνων.
しかし、彼が今、証明のために推論的な前提を何一つ用いているようには見えない。
πῶς οὖν τὸ ἆρά γε ἐπίῤῥημα γενήσεται ἀντ’ ἀπορητικοῦ συλλογιστικὸν καὶ συμπεραντικόν;
それならば、どうして副詞 ἆρά γε が、疑問を表すものの代わりに、推論的かつ結論を導くものになるというのか。
μετὰ γάρ τινων οὔτε τὸν αὐτὸν τόπον κατέχουσι τὸ ἀπορητικὸν ἐπίῤῥημα καὶ τὸ συλλογιστικόν τε καὶ συμπεραντικὸν καλούμενον, ἀλλὰ τὸ μὲν ἀπορητικὸν πρόκειται ἀεὶ, τὸ δὲ συλλογιστικὸν καὶ συμπεραντικὸν μεταξὺ τοῦ ὀνόματος καὶ τοῦ κατηγορουμένου καθίσταται.
なぜなら、ある人々との関係において、疑問の副詞と、推論的かつ結論を導くと言われるものは同じ位置を占めず、疑問のものは常に文頭に置かれ、他方、推論的かつ結論を導くものは名詞と述語の間に置かれるからである。
ἀποροῦντες γὰρ λέγομεν, ἆρά γε ἡμέρα ἐστί; συλλογιζόμενοι δὲ οὕτως, ἡμέρα ἄρα ἐστί.
実際、疑っているときには私たちは ἆρά γε ἡμέρα ἐστί; と言い、推論しているときにはこのように ἡμέρα ἄρα ἐστί と言う。
πῶς οὖν νῦν προετέθη;
それなら、なぜ今は文頭に置かれているのか。
ὡς οὐ συλλογιστικὸν ὑπάρχον, προετέθη.
推論的なものではないものとして、それは文頭に置かれているのである。
οὐ γὰρ εἴρηται οὕτω, φρενιτικοὶ ἄρα εἰσὶν, ἀλλ’ ἁπλῶς, ἆρά γε φρενιτικοί εἰσιν; ἀποροῦντος φανερῶς τοῦ Ἱπποκράτους, καὶ μὴ τολμῶντος ἀποφήνασθαι βεβαίως ὑπὲρ αὐτῶν, ὥσπερ ἀμέλει πολλάκις φαίνεται ποιῶν.
というのも、 φρενιτικοὶ ἄρα εἰσίν と言われているのではなく、単に ἆρά γε φρενιτικοί εἰσιν; と言われているからであり、ヒポクラテスが明らかに疑問を抱いており、彼らについて確実に断定することを躊躇しているからである。 もちろん、彼がしばしばそうしているように見受けられる通りであるが。
ἀρκέσει δ’ ἓν ἢ δεύτερον παράδειγμα, χάριν τοῦ μὴ διατρίβειν ἐπὶ πλέον ἐν οὕτω σαφεῖ πράγματι.
これほど明白な事柄にこれ以上時間を費やさないために、一つか二つの例を挙げれば十分だろう。
ἐν μὲν οὖν τῷ πρώτῳ τῶν ἐπιδημιῶν φησι, μετὰ δὲ ταῦτα δυσεντεριώδεες ἐγένοντο οὗτοι πάντες.
それゆえ、『流行病』第1巻において、彼はこう言っている。 「これらのことの後、彼らは皆、赤痢のようになった。
ἆρά γε ὅτι οὔρησαν ὑδατώδεα, σκεπτέον.
彼らが水のような尿を出したからだろうか、検討せねばならない。
ἐνταῦθα τὸ σκεπτέον προσκείμενον, οὐδὲ τὸν ἀναιδέστατον ἄλλως ἀκούειν ἐάσει τοῦ ἄρα συνδέσμου, πλὴν ὡς ἀπορητικοῦ.
」ここでは「検討せねばならない」が付け加えられているので、どんなに厚かましい者であっても、この ἄρα という接続詞を、疑問のものとして以外に解釈することは許さないだろう。
ἐν δὲ τῷ ἕκτῳ τῶν ἐπιδημιῶν τὸ μετ’ οὔρησιν σύναγμά, φησι, παιδίοισι μᾶλλον, ἆρά γε ὅτι θερμότερα;
また『流行病』第6巻では、彼はこう言っている。 「排尿後の沈殿物は、子供たちにおいてより多く見られる。 彼らの方がより熱いからだろうか?
ἐν αὐτῷ δὲ τῷ προῤῥητικῷ, ἐν φρενιτικοῖσι λευκὴ διαχώρησις κακὸν, ὡς καὶ Ἀρχεκράτει.
」また『前言論』そのものにおいては、「狂躁病患者において、白い便は悪兆である。 アルケクラテスの場合がそうであったように。
ἆρά γε ἐπὶ τούτοισι καὶ νωθρότης γίνεται;
はたしてこれらの症状に加えて、緩慢さも生じるのだろうか?
καὶ πάλιν, ἐν  ἀφωνίῃ πνεῦμα, οἷον τοῖσι πνιγομένοισι πρόχειρον, πονηρόν.
」また再び、「失声状態における呼吸で、窒息しかけている人々に生じるような浅いものは、悪い兆候である。
ἆρά γε καὶ παρακρουστικὸν τὸ τοιοῦτον;
はたしてそのようなものは、錯乱を伴うのだろうか?
εἰ τοίνυν χρὴ κεφαλὴν ἐπιδοῦναι τῷ λόγῳ, καὶ μήτ’ ἄλλος τις τῶν Ἑλλήνων οὕτω κέχρηται τῷ ἆρα συνδέσμῳ μήθ’ Ἱπποκράτης αὐτὸς, ὡς ἐγὼ νῦν ἔδειξα, μέμψαιτ’ ἄν τις, οἶμαι, τοὺς ἐξηγησαμένους ὡς οὐκ ἀπορητικὸν σύνδεσμον.
」それゆえ、議論に結論を与えるならば、他のギリシア人の誰も、またヒポクラテス自身も、私が今示したように、この ἆρα という接続詞をそのように用いたことはないのだから、これを疑問ではない接続詞として解釈した註釈家たちを、人は非難することになるだろうと私は思う。

語釈・文法注

  1. p.660οὔτε οἱ ἄλλοι Ἕλληνες οὔτε ὁ Ἱπποκράτης τοιαύτῃ προτάσεων συντάξει οὐχ εὑρίσκονται χρώμενοι — 二重否定による強い否定。οὔτε... οὔτε... の後にさらに否定辞 οὐχ が続くことで、否定が相殺されるのではなく、「他のギリシア人もヒポクラテスも決して〜を用いていない」と、主張の否定の意味が著しく強調されている。
  2. p.661μετὰ γάρ τινων οὔτε τὸν αὐτὸν τόπον κατέχουσι — 綴りが同じ(あるいはアクセントのみが異なる)疑問の副詞 ἆρα / ἆρά γε と推論の接続詞 ἄρα の統語的位置(語順)の相違に関する指摘。疑問を示す ἆρα は常に文頭に前置されるのに対し、推論を導く ἄρα は後置詞(postpositive)であり、主語と述語の間に置かれるという規則に基づいている。

この箇所を引用する

ガレノス, ヒポクラテスによる昏睡について §3#2. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:greekLit:tlg0057.tlg052.humanitext-grc1:3%232

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。