§3#2γράφεται δὲ διχῶς ἥδε ἡ ῥῆσις, ἐπί τισι μὲν ἀντιγράφοις οὕτως, ἐπί τισι δὲ ἄνευ τοῦ εἰσίν, ἆρά γε φρενιτικοί;
이 구절은 두 가지 방식으로 기록되어 있는데, 어떤 사본들에는 이와 같고, 다른 어떤 사본들에는 εἰσίν 없이 ἆρά γε φρενιτικοί;로 되어 있다.
ἀλλὰ νῦν μὲν τὸ πρῶτον ἐρευνῶμεν.
그러나 지금은 우선 첫 번째 점을 탐구해 보자.
ἐπειδὴ δύο τὰ πρῶτά ἐστι κώματος εἴδη, καὶ τὸ μὲν τοῖς ληθαργικοῖς ἀεὶ, τὸ δὲ τοῖς φρενιτικοῖς ἔστιν ὅτε συμπίπτει, ἀπορεῖ νῦν Ἱπποκράτης, εἰ δεῖ τοὺς οὕτως ἔχοντας ὀνομάζειν φρενιτικούς.
코마의 주요한 두 가지 종류가 있고, 한편은 기면증 환자들에게 언제나, 다른 편은 광조병 환자들에게 어떨 때 뒤따르는 것이라면, 히포크라테스는 지금 이러한 상태에 있는 자들을 광조병 환자라 불러야 할지 의문을 품고 있는 것이다.
τοῦτο δὲ οὐχ ὅπως ἄπορον, ἀλλ’ ἔμπαλιν ῥᾳδίως εὑρετὸν καὶ πρόχειρον εἶναι δοκεῖ.
그러나 이것은 의문스러울 뿐만 아니라, 반대로 쉽게 알아낼 수 있고 명백한 것처럼 보인다.
ἐπειδὴ γάρ ἐστι δύο κώματα, καὶ τὸ μὲν ὑπνῶδες τὸ τῶν ληθαργικῶν ἴδιον οὐ δύναται ἐνταῦθα νοηθῆναι, τὸ γὰρ ἄγρυπνοι προσκείμενον οὐκ ἐπιτρέπει σημαίνεσθαι τοῦτο, περὶ τοῦ λοιποῦ κώματος τὸ ἆρά γε φρενιτικόν ἐστιν ἀπαγγέλλειν φαίνεται.
왜냐하면 두 가지 코마가 있고, 기면증에 고유한 잠을 동반하는 한편은 여기에서 이해될 수 없는데(ἄγρυπνοι 가 덧붙여진 것이 이것을 뜻하도록 허용하지 않기 때문이다), 남겨진 다른 코마에 대하여 ἆρά γε φρενιτικόν ἐστιν 이라 말하고 있는 것으로 보이기 때문이다.
πῶς ἄρα ἀπορεῖ;
그렇다면 그는 어떻게 의문을 품고 있는가?
συλλογιστική ἐστί, φησιν, ἡ ἆρα λέξις, οὐκ ἀπορητική.
ἆρα 라는 단어는 추론적이며 의문적인 것이 아니라고 그는 말한다.
ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἐὰν μὴ βάρβαρον εἶχε τὴν ἑρμηνείαν καὶ πάσης Ἑλληνικῆς συνηθείας ἀλλοτρίαν, ἴσως ἂν ἀπεδεχόμην·
그러나 이 해석은 만약 그것이 야만적인 해설이 아니며 모든 그리스어 관습에 어긋나는 것이 아니었다면 나 역시 받아들였을지도 모른다.
ὅτε δὲ οὔτε οἱ ἄλλοι Ἕλληνες οὔτε ὁ Ἱπποκράτης τοιαύτῃ προτάσεων συντάξει οὐχ εὑρίσκονται χρώμενοι, πῶς ἂν δεχοίμην συλλογιστικὸν εἶναι τὸ ἆρα ἐπίῤῥημα;
그러나 다른 그리스인들도 히포크라테스 자신도 그러한 명제 구성을 사용하지 않는다는 점이 확인되는 마당에, 내가 어떻게 부사 ἆρα 를 추론적인 것으로 받아들일 수 있겠는가?
πρὶν γὰρ ἢ λήμμασι χρῆσθαι ἐν τῷ λόγῳ καὶ προτάξαι αὐτὰ τοῦ συμπεράσματος, οὐκ ἔστι συλλογίζεσθαι.
논증에서 전제들을 사용하고 그것들을 결론 앞에 두기 전에는 추론하는 것이 불가능하기 때문이다.
φέρε εἰπεῖν, ὅπως τὸ λεγόμενον σαφὲς γένηται καὶ τοῖς ἧττον γεγυμνασμένοις, τὸ ἆρά γε ἡμέρα ἐστί; καὶ, ἆρά γε ἐλεύσεται σήμερον; ἀπορητικὸν ἔχει ἐπίῤῥημα.
예컨대, 말하는 바가 덜 훈련된 이들에게도 명백해지도록 설명하자면, ἆρά γε ἡμέρα ἐστί; 와 ἆρά γε ἐλεύ세ται σήμερον; 은 의문 부사를 포함하고 있다.
ἂν δὲ λόγῳ ἀποφαίνειν αὐτοῖς βουληθῶ, ἤτοι ἁπλῶς λέγων οὕτω χωρὶς πάσης ἀποδείξεως, ἐλεύσεται σήμερον· ἤτοι μετ’ ἀποδείξεως οὕτως, ἐὰν ἥλιος ὑπὲρ γῆν ἐστιν, ἡμέρα ἐστίν· ἐὰν περιπατεῖ, κινεῖται ἄρα.
그러나 만약 내가 논증을 통해 그들에게断定(단정)적으로 말하고자 한다면, 아무런 증명 없이 단순히 이처럼 "그가 오늘 올 것이다"라고 말하거나, 혹은 증명을 동반하여 이처럼 "만약 태양이 땅 위에 있다면, 낮이다", "만약 걷고 있다면, 그렇다면(ἄρα) 움직이고 있다"라고 말할 것이다.
ὅταν δὲ χωρὶς ἀποδείξεως ἀποφαίνωμέν τι, οὐ δεόμεθα τοῦ ἄρα ἐπιῤῥήματος, περιττὸς γάρ ἐστιν ὁ λόγος, καὶ οὐδεὶς οὕτω φησὶν, ἡμέρα ἐστὶν ἄρα, οὔθ’ οὕτως, ἀρά γε ἡμέρα ἐστὶν, ἐπειδὰν ἐξῇ λέγειν οὕτως ἁπλῶς, ἡμέρα ἐστίν.
그러나 우리가 증명 없이 무언가를 단정할 때, 우리는 부사 ἄρα 를 필요로 하지 않는다. 그 단어는 불필요하기 때문이며, 단순히 낮이다라고 말하는 것이 가능할 때, 아무도 "낮이다 그렇다면"이라거나 "과연 낮이다"라고 말하지 않기 때문이다.
οὔθ’ οὕτω κατ’ ἀπόδειξιν οἷόν τέ ἐστι χρῆσθαι αὐτὸν τῷ ἆρά γε.
또한 이처럼 증명에서 그가 ἆρά γε 를 사용하는 것도 불가능하다.
πῶς γὰρ ἂν εἴη ἀπόδειξις, πάσης ἀποδείξεως ἐξ ἑτέρων λημμάτων ἕτερον λῆμμα καταλαμβανούσης;
모든 증명이 다른 전제들로부터 또 다른 전제를 이끌어내는 것인데, 어떻게 그것이 증명이 될 수 있겠는가?
ἀλλὰ μηδὲν φαίνεται νῦν λῆμμα συλλογιστικὸν εἰς ἀπόδειξιν λαμβάνων.
그러나 그가 지금 증명을 위해 추론적인 전제를 전혀 취하고 있는 것처럼 보이지 않는다.
πῶς οὖν τὸ ἆρά γε ἐπίῤῥημα γενήσεται ἀντ’ ἀπορητικοῦ συλλογιστικὸν καὶ συμπεραντικόν;
그렇다면 어떻게 부사 ἆρά γε 가 의문적인 것 대신에 추론적이고 결론적인 것이 되겠는가?
μετὰ γάρ τινων οὔτε τὸν αὐτὸν τόπον κατέχουσι τὸ ἀπορητικὸν ἐπίῤῥημα καὶ τὸ συλλογιστικόν τε καὶ συμπεραντικὸν καλούμενον, ἀλλὰ τὸ μὲν ἀπορητικὸν πρόκειται ἀεὶ, τὸ δὲ συλλογιστικὸν καὶ συμπεραντικὸν μεταξὺ τοῦ ὀνόματος καὶ τοῦ κατηγορουμένου καθίσταται.
어떤 단어들과 함께 쓰일 때 의문 부사와 추론적이고 결론적이라 불리는 단어는 같은 위치를 차지하지 않으며, 의문 부사는 언제나 문두에 놓이고, 추론적 이고 결론적인 부사는 명사와 술어 사이에 위치하기 때문이다.
ἀποροῦντες γὰρ λέγομεν, ἆρά γε ἡμέρα ἐστί; συλλογιζόμενοι δὲ οὕτως, ἡμέρα ἄρα ἐστί.
실제로 우리는 의문을 품을 때 ἆρά γε ἡμέρα ἐστί; 라고 말하고, 추론할 때는 이처럼 ἡμέρα ἄρα ἐστί 라고 말한다.
πῶς οὖν νῦν προετέθη;
그렇다면 왜 지금은 문두에 놓였는가?
ὡς οὐ συλλογιστικὸν ὑπάρχον, προετέθη.
추론적인 것이 아닌 것으로서 문두에 놓인 것이다.
οὐ γὰρ εἴρηται οὕτω, φρενιτικοὶ ἄρα εἰσὶν, ἀλλ’ ἁπλῶς, ἆρά γε φρενιτικοί εἰσιν;
φρενιτικοὶ ἄρα εἰσίν 이라고 말해진 것이 아니라 단순히 ἆρά γε φρενιτικοί εἰσιν; 이라고 말해졌기 때문이며, 히포크라테스가 명백히 의심하고 있고, 그들에 대해 확실하게 단정하는 것을 감히 하지 못하고 있기 때문이다.
ἀποροῦντος φανερῶς τοῦ Ἱπποκράτους, καὶ μὴ τολμῶντος ἀποφήνασθαι βεβαίως ὑπὲρ αὐτῶν, ὥσπερ ἀμέλει πολλάκις φαίνεται ποιῶν.
물론 그가 자주 그렇게 하는 것처럼 보이는 대로이다.
ἀρκέσει δ’ ἓν ἢ δεύτερον παράδειγμα, χάριν τοῦ μὴ διατρίβειν ἐπὶ πλέον ἐν οὕτω σαφεῖ πράγματι.
이처럼 명백한 사안에 더 이상 시간을 지체하지 않기 위해 한두 개의 예시로 충분할 것이다.
ἐν μὲν οὖν τῷ πρώτῳ τῶν ἐπιδημιῶν φησι, μετὰ δὲ ταῦτα δυσεντεριώδεες ἐγένοντο οὗτοι πάντες.
그러므로 『유행병』 제1권에서 그는 이렇게 말한다. "이 일들 후에 이들은 모두 이질 상태가 되었다.
ἆρά γε ὅτι οὔρησαν ὑδατώδεα, σκεπτέον. ἐνταῦθα τὸ σκεπτέον προσκείμενον, οὐδὲ τὸν ἀναιδέστατον ἄλλως ἀκούειν ἐάσει τοῦ ἄρα συνδέσμου, πλὴν ὡς ἀπορητικοῦ.
그들이 수분 같은 소변을 보았기 때문인지 검토해야 한다." 여기서는 "검토해야 한다"가 덧붙여져 있으므로, 아무리 뻔뻔스러운 자라도 접속사 ἄρα 를 의문적인 것 이외의 다른 방식으로 이해하도록 내버려 두지 않을 것이다.
ἐν δὲ τῷ ἕκτῳ τῶν ἐπιδημιῶν τὸ μετ’ οὔρησιν σύναγμά, φησι, παιδίοισι μᾶλλον, ἆρά γε ὅτι θερμότερα;
그리고 『유행병』 제6권에서는 "소변 후의 침전물은 아이들에게 더 많은데, 그들이 더 열하기 때문일까?"라고 말한다.
ἐν αὐτῷ δὲ τῷ προῤῥητικῷ, ἐν φρενιτικοῖσι λευκὴ διαχώρησις κακὸν, ὡς καὶ Ἀρχεκράτει.
그리고 『예후론』 자체에서는 "광조병 환자들에게서 흰색 대변은 아르케크라테스에게서처럼 악화의 징조이다.
ἆρά γε ἐπὶ τούτοισι καὶ νωθρότης γίνεται;
과연 이 증상들에 둔함도 뒤따르는가?"라고 한다.
καὶ πάλιν, ἐν ἀφωνίῃ πνεῦμα, οἷον τοῖσι πνιγομένοισι πρόχειρον, πονηρόν.
그리고 다시, "실성 상태에서의 호흡이 질식하는 자들에게 나타나는 것처럼 얕은 것은 해롭다.
ἆρά γε καὶ παρακρουστικὸν τὸ τοιοῦτον; εἰ τοίνυν χρὴ κεφαλὴν ἐπιδοῦναι τῷ λόγῳ, καὶ μήτ’ ἄλλος τις τῶν Ἑλλήνων οὕτω κέχρηται τῷ ἆρα συνδέσμῳ μήθ’ Ἱπποκράτης αὐτὸς, ὡς ἐγὼ νῦν ἔδειξα, μέμψαιτ’ ἄν τις, οἶμαι, τοὺς ἐξηγησαμένους ὡς οὐκ ἀπορητικὸν σύνδεσμον.
과연 그러한 상태는 착란을 동반하는가?" 그러므로 논의에 결론을 맺어야 하고, 다른 그리스인들 중 누구도, 히포크라테스 자신도 내가 지금 보여준 것처럼 접속사 ἆρα 를 그렇게 사용한 적이 없으므로, 이를 의문이 아닌 접속사로 해석한 해설자들을 사람들이 비난하더라도 마땅하다고 나는 생각한다.