§4οἱ δὲ θαυμάζοντες ὅπως ἄλογον μέν ἐστι λόγῳ δʼ ὑπήκοον, οὔ μοι δοκοῦσι τοῦ λόγου περινοεῖν τὴν δύναμιν
"ὅση πέφυκε κἀφʼ ὅσον διέρχεται"
τῷ κρατεῖν καὶ ἄγειν οὐ σκληραῖς οὐδʼ ἀντιτύποις ἀγωγαῖς ἀλλὰ τυπικαῖς καὶ τὸ ἐνδόσιμον καὶ πειθήνιον ἁπάσης ἀνάγκης καὶ βίας ἐχούσαις ἀνυσιμώτερον.
しかし、非理性的なものが理性に従順であるということを不思議に思う人々は、理性の力が「どれほど大きく、またどこまで及ぶか」を理解していないようである。 なぜなら、それは硬直した反発的な強制によるのではなく、柔軟で、あらゆる強制や暴力よりも効果的に追従と従順さを引き出す誘導によって支配し導くからである。
ἐπεὶ καὶ πνεῦμα δήπου καὶ νεῦρα καὶ ὀστᾶ καὶ τὰ λοιπὰ μέρη τοῦ σώματος ἄλογʼ ἐστίν, ἀλλʼ ὅταν ὁρμὴ γένηται, σείσαντος ὥσπερ ἡνίας τοῦ λογισμοῦ, πάντα τέταται καὶ συνῆκται καὶ ὑπακούει·
実際、言うまでもなく、呼吸や神経や骨、その他の身体の部分も非理性的であるが、理性が手綱のように動かして衝動が生じると、すべてが緊張し、引き締まり、服従する。
καὶ πόδες τε θεῖν διανοηθέντος εὔτονοι καὶ χεῖρες εἰς ἔργον καθίστανται βαλεῖν ἢ λαβεῖν ὁρμήσαντος ἄριστα δʼ ὁ ποιητὴς τὸ συμπαθοῦν καὶ συγκατασχηματιζόμενον τῷ λόγῳ τοῦ ἀλόγου παρίστησι διὰ τούτων
"
ὣς τῆς τήκετο καλὰ παρήια δάκρυ χεούσης,
κλαιούσης ἑὸν ἄνδρα παρήμενον·
走ろうと考えると足は引き締まり、投げるか掴もうと突進すると手は活動を始める。 詩人は、非理性的なものが理性と共感し、共に形作られる様子を次のように見事に表現している。 「このように、彼女の涙を流す美しい頬は、傍らに座る夫のために泣きながら、衰えゆく。
αὐτὰρ Ὀδυσσεὺς
θυμῷ μὲν γοόωσαν ἑὴν ἐλέαιρε γυναῖκα,
ὀφθαλμοὶ δʼ ὡς εἰ κέρα ἕστασαν ἠὲ σίδηρος
ἀτρέμας ἐν βλεφάροισι, δόλῳ δʼ ὅ γε δάκρυα ἔκευθεν.
しかしオデュッセウスは心の中では、嘆く妻を憐れんでいたが、両の目は、まるで角か鉄であるかのように、まぶたの中で微動だにせず、計略によって涙を隠していた。
"
οὕτως κατήκοον εἶχε τῆς κρίσεως καὶ τὸ πνεῦμα καὶ τὸ αἷμα καὶ τὸ δάκρυον.
」このように、彼の呼吸も、血も、涙も、判断に服従していたのである。
δηλοῦσι δὲ καὶ παρὰ καλαῖς καὶ καλοῖς, ὧν οὐκ ἐᾷ λόγος οὐδὲ νόμος θιγεῖν, αἰδοίων φυγαὶ καὶ ἀναχωρήσεις ἡσυχίαν ἀγόντων καὶ ἀτρεμούντων.
また、美しい少年や少女たちに対して、理性も法律も触れることを許さない場合、彼らが平穏を保ち、動揺せずにいるとき、性器が退却し静止することからもそれは明らかである。
ὃ μάλιστα συμβαίνει τοῖς ἐρῶσιν, εἶτʼ ἀκούσασιν ὡς ἀδελφῆς ἐρῶντες ἢ θυγατρὸς ἠγνοήκασιν ἅμα γὰρ ἔπτηξε τὸ ἐπιθυμοῦν ἁψαμένου τοῦ λόγου καὶ τὸ σῶμα τὰ μέρη συνευσχημονοῦντα τῇ κρίσει παρέσχε.
これは、恋する者たちが、後に、自分たちが愛していたのが(知らずにいたが)実は姉妹や娘であったと聞いたときに最もよく起こる。 なぜなら、理性が触れると、欲求するものは直ちに畏縮し、身体は判断に同調してその部分を端正に保つからである。
σιτίοις γε μὴν πολλάκις καὶ ὄψοις μάλʼ ἡδέως προσενεχθέντες ἂν αἴσθωνται καὶ μάθωσιν αὑτοὺς τῶν μὴ καθαρῶν τι μηδὲ νομίμων ἐδηδοκότας, οὐ τῇ κρίσει μόνον ἐπιτίθεται τὸ λυποῦν καὶ δάκνον, ἀλλὰ καὶ τὸ σῶμα τῇ δόξῃ συνδιατρεπόμενον καὶ ἀναπιμπλάμενον ἔμετοι καὶ ἀνατροπαὶ ναυτιώδεις ἴσχουσι.
また、食べ物やごちそうを非常に喜んで食べた後であっても、自分たちが何か清らかでないものや律法に反するものを食べたことに気づき、知るやいなや、判断に苦痛や悔恨が襲いかかるだけでなく、身体もまた意見に同調して変化し、満たされ、吐き気や激しい嘔吐が生じる。
δέδοικα δὲ μὴ δόξαιμι παντάπασιν ἐπαγωγὰ καὶ νεαρὰ τῷ λόγῳ περαίνειν, ψαλτήρια διεξιὼν καὶ λύρας καὶ πηκτίδας καὶ αὐλοὺς, καὶ ὅσα μουσικῆς προσῳδὰ καὶ προσήγορα μηχανησαμένης ἀνθρωπίνοις πάθεσιν ἄψυχα συνήδεται καὶ συνεπιθρηνεῖ καὶ συνᾴδει καὶ συνακολασταίνει, τὰς κρίσεις ἀναφέροντα καὶ τὰ πάθη καὶ τὰ ἔθη τῶν χρωμένων.
しかし、私が竪琴、琴、プサルトリア、笛、そして音楽が人間の情念のために考案した、生命なきものでありながら奏者の判断、情念、習慣を反映して、共に喜び、共に哀悼し、共に唱和し、共に放縦になる楽器について細かく説明することは、あまりにも退屈で、理屈に新味がないと思われるかもしれない。
καίτοι καὶ Ζήνωνά φασιν εἰς θέατρον ἀνιόντα κιθαρῳδοῦντος Ἀμοιβέως πρὸς τοὺς μαθητὰς
ἴωμεν
εἰπεῖν
ὅπως καταμάθωμεν οἵαν ἔντερα καὶ νεῦρα καὶ ξύλα καὶ ὀστᾶ λόγου καὶ ἀριθμοῦ μετασχόντα καὶ τάξεως ἐμμέλειαν καὶ φωνὴν ἀφίησιν
ἀλλὰ ταῦτʼ ἐάσας, ἡδέως ἂν αὐτῶν πυθοίμην, εἰ κύνας καὶ ἵππους καὶ ὄρνιθας οἰκουροὺς ὁρῶντες ἔθει καὶ τροφῇ καὶ διδασκαλίᾳ φωνὰς τε συνετὰς καὶ πρὸς λόγον ὑπηκόους κινήσεις καὶ σχέσεις ἀποδιδόντας καὶ πράξεις τὸ μέτριον καὶ τὸ χρήσιμον ἡμῖν ἐχούσας, Ὁμήρου τʼ ἀκούοντες τὸν Ἀχιλλέα λέγοντος
ὀτρύνειν ἵππους τε καὶ ἀνέρας
ἐπὶ τὴν μάχην, ἔτι θαυμάζουσι καὶ διαποροῦσιν εἰ τὸ θυμούμενον ἐν ἡμῖν καὶ ἐπιθυμοῦν καὶ λυπούμενον καὶ ἡδόμενον ὑπακούειν τε τῷ φρονοῦντι καὶ πάσχειν ὑπʼ αὐτοῦ καὶ συνδιατίθεσθαι πέφυκεν, οὐκ ἀποικοῦν οὐδʼ, ἀπεσχοινισμένον οὐδὲ πλασσόμενον ἔξωθεν οὐδὲ τυπούμενον ἀνάγκαις τισὶν ἢ πληγαῖς, ἀλλὰ φύσει μὲν ἐξηρτημένον ἀεὶ δʼ ὁμιλοῦν καὶ συντρεφόμενον καὶ ἀναπιμπλάμενον ὑπὸ συνηθείας διὸ καὶ καλῶς ὠνόμασται τὸ ἦθος·
それでも、ゼノンが劇場に上る際、竪琴の弾き語り手アモイベウスが歌っているのを聞いて、弟子たちに「行こう、内臓や神経や木や骨が、理性と数と秩序にあずかることで、いかに調和と声を発するかを学び知るために」と言ったと伝えられている。 しかし、これらはさておき、私は彼らに喜んで尋ねてみたい。 番犬や馬や鳥が、習慣、飼育、訓練によって、理解可能な声を発し、理性的で従順な動きや姿勢を見せ、我々にとって適度で有用な行動をとるのを見、また、ホメロスがアキレウスについて「馬と男たちを戦いへと駆り立てる」と語るのを聞きながら、なおも我々の中にある怒り、欲求、悲しみ、喜びといったものが、思慮するものに従い、その影響を受け、共に状態を変えるようにできていることに驚き、疑うのだろうか。 それらは遠く離れて住んでいるわけでもなく、隔てられているわけでもなく、外から形作られたり、何らかの強制や打撃によって刻印されたりしているわけでもない。 そうではなく、本性によって繋がっており、常に交わり、共に育ち、習慣によって満たされているのである。 それゆえにこそ、「性格(エトス)」はうまく名付けられている。
ἔστι μὲν γάρ, ὡς τύπῳ εἰπεῖν; ποιότης τοῦ ἀλόγου τὸ ἦθος·
なぜなら、性格とはいわば、非理性的なものの質であるからだ。
ὠνόμασται δʼ ὅτι τὴν ποιότητα ταύτην καὶ τὴν διαφορὰν ἔθει λαμβάνει τὸ ἄλογον ὑπὸ τοῦ λόγου πλαττόμενον, οὐ βουλομένου τὸ πάθος ἐξαιρεῖν παντάπασιν ʽ οὔτε γὰρ δυνατὸν οὔτʼ ἄμεινον̓, ἀλλʼ ὅρον τινὰ καὶ τάξιν ἐπιτιθέντος αὐτῷ καὶ τὰς ἠθικὰς, ἀρετάς, οὐκ ἀπαθείας οὔσας ἀλλὰ συμμετρίας παθῶν καὶ μεσότητας, ἐμποιοῦντος·
非理性的なものが、理性の手によって形作られ、習慣(エトス)を通じてこの質と差異を獲得することからそのように名付けられたのである。 理性は情念を完全に消し去ることを望んでおらず(それは不可能であり、また望ましくもない)、情念に一定の限界と秩序を課し、道徳的徳を植え付ける。 それは無情念ではなく、情念の調和(対称性)と中庸(メソテース)である。
ἐμποιεῖ δὲ τῇ φρονήσει τὴν τοῦ παθητικοῦ δύναμιν εἰς ἕξιν ἀστείαν καθιστάς.
そして、それは思慮(プロネーシス)によって、情動の力を優れた状態へと整えることによって、徳を植え付けるのである。
τρία γὰρ δὴ ταῦτά φασι περὶ τὴν ψυχὴν ὑπάρχειν, δύναμιν πάθος ἕξιν.
実際、彼らは魂について、能力、情念、状態の3つが存在すると言う。
ἡ μὲν οὖν δύναμις ἀρχὴ καὶ ὕλη τοῦ πάθους, οἷον ὀργιλότης αἰσχυντηλία θαρραλεότης·
能力とは、情念の始まりであり素材である。 例えば、怒りっぽさ、恥ずかしがり、不敵さ。
τὸ δὲ πάθος κίνησίς τις ἤδη τῆς δυνάμεως, οἷον ὀργὴ αἰδὼς θάρσος ἡ δʼ ἕξις ἰσχὺς καὶ κατασκευὴ τῆς περὶ τὸ ἄλογον δυνάμεως ἐξ ἔθους ἐγγιγνομένη, κακία μὲν ἂν φαύλως δʼ ἂν καλῶς ὑπὸ τοῦ λόγου παιδαγωγηθῇ τὸ πάθος.
情念とは、能力の実際の運動である。 例えば、怒り、恥じらい、自信。 そして、状態とは、習慣から生じる非理性的な能力の強さと構造であり、理性が情念を悪く導けば悪徳になり、よく導けば徳となる。