§4οὐ μὴν ἀλλὰ κἂν διαλείμματα γιγνόμενα τοῦ φιλοσοφεῖν, τὰ δʼ ὕστερα τῶν πρότερον ἑδραιότερα καὶ μακρότερα, σημεῖον οὐ φαῦλόν ἐστιν ἐκθλιβομένης πόνῳ καὶ ἀσκήσει τῆς ῥᾳθυμίας·
とはいえ、たとえ哲学することに中断が生じるとしても、その後の状態が以前のものよりもしっかりしており、また長続きするならば、それは怠惰が労苦と鍛錬によって押し出されつつあるという、少なからぬ兆候である。
τὸ δʼ ἐναντίον πονηρόν, αἱ μετʼ οὐ πολὺν χρόνον πολλαὶ καὶ συνεχεῖς ἀνακοπαί, τῆς προθυμίας οἷον ἀπομαραινομένης.
これとは反対の、少しの時間しか経たないうちに何度も連続して遮断されることは良くないことであり、これは熱意がいわば萎れて消え去りつつあるためである。
ὡς γὰρ ἡ τοῦ καλάμου βλάστησις, ὁρμὴν ἔχουσα πλείστην ἀπʼ ἀρχῆς εἰς μῆκος ὁμαλὸν καὶ συνεχές, τὸ πρῶτον ἐν διαστήμασι μεγάλοις ὀλίγας λαμβάνουσα προσκρούσεις καὶ ἀντικοπάς, εἶθʼ οἷον ὑπʼ ἄσθματος ἄνω διʼ ἀσθένειαν ἀπαγορεύουσα πολλοῖς ἐνίσχεται καὶ πυκνοῖς τοῖς γόνασι, τοῦ πνεύματος πληγὰς καὶ τρόμους λαμβάνοντος, οὕτως ὅσοι τὸ πρῶτον μεγάλαις ἐκδρομαῖς ἐχρήσαντο πρὸς φιλοσοφίαν, εἶτα πολλὰ καὶ συνεχῆ προσκρούματα καὶ διασπάσματα λαμβάνουσι μηδενὸς διαφόρου πρὸς τὸ βέλτιον ἐπαισθανόμενοι, τελευτῶντες ἐξέκαμον καὶ ἀπηγόρευσαν.
というのも、ちょうど葦の成長において、最初は滑らかで連続した長さへと伸びようとする最大の勢いがあり、初めは大きな間隔を置いてわずかな衝突や障害を被るだけであるが、その後、いわば息切れによって、弱さのために上へと伸びるのを断念し、息が打撃や震えを受けるようになって、多くの詰まった節に遮られるようになるのと同様に、最初こそ哲学へと大きな進出を試みたものの、その後、より良い方向へのいかなる変化も実感できないまま、多くの連続した衝突や分裂を経験し、最後には疲れ果てて断念してしまう人々も同様だからである。
τῷ δʼ αὖτε πτερὰ γίγνετο
διʼ ὠφέλειαν φερομένῳ καὶ διακόπτοντι τὰς προφάσεις ὥσπερ ὄχλον ἐμποδὼν ὄντα ῥώμῃ καὶ προθυμίᾳ τῆς ἀνύσεως.
一方で、進歩を成し遂げようとする力強さと熱意によって、目の前にある邪魔な群衆をかき分けるように、口実を切り開き、その有益さに導かれて進む者には、ふたたび翼が生じる。
καθάπερ οὖν ἔρωτος ἀρχομένου σημεῖόν ἐστιν οὐ τὸ χαίρειν τῷ καλῷ παρόντι τοῦτο γὰρ κοινόν ἀλλὰ τὸ δάκνεσθαι καὶ ἀλγεῖν ἀποσπώμενον, οὕτως ἄγονται μὲν ὑπὸ φιλοσοφίας πολλοὶ καὶ σφόδρα γε φιλοτίμως ἀντιλαμβάνεσθαι τοῦ μανθάνειν δοκοῦσιν, ἂν δʼ ἀπέλθωσιν ὑπὸ πραγμάτων ἄλλων καὶ ἀσχολιῶν, ἐξερρύη τὸ πάθος αὐτῶν ἐκεῖνο, καὶ ῥᾳδίως φέρουσιν.
これに反して、愛が始まる兆候とは、美しい者がそばにいるのを喜ぶことではなく――これは誰もが同じだからである――むしろ、引き離されたときに胸を刺され、苦しむことであるように、多くの人々は哲学に引かれ、非常に名誉を重んじて学ぶことに取り組んでいるように見えるが、他の用事や多忙によって離れてしまうと、彼らのあの情熱は流れ去ってしまい、それを平気で受け入れてしまう。
"
ὅτῳ δʼ ἔρωτος δῆγμα παιδικῶν
"
πρόσεστι, μέτριος μὲν ἄν σοι φανείη καὶ πρᾶος ἐν τῷ παρεῖναι καὶ συμφιλοσοφεῖν ὅταν δʼ ἀποσπασθῇ καὶ χωρὶς γένηται, θεῶ φλεγόμενον καὶ ἀδημονοῦντα καὶ δυσκολαίνοντα πᾶσι πράγμασι καὶ ἀσχολίαις, μνήμῃ δὲ φιλῶν ὥσπερ ἄλογος ἐλαύνεται πόθῳ τῷ πρὸς φιλοσοφίαν.
「少年の愛の噛み傷が身にある者」なら、そばにいて共に哲学しているときには控えめで穏やかに見えるだろうが、引き離されて一人になると、彼が身を焦がし、苦悩し、あらゆる用事や多忙に不機嫌になり、記憶の中で愛しながら、まるで理性を失ったかのように哲学への憧れによって駆り立てられるのを見るだろう。
οὐ γὰρ δεῖ τοῖς λόγοις εὐφραίνεσθαι μὲν παρόντας ὥσπερ τοῖς μύροις, ἀποστάντας δὲ μὴ ζητεῖν μηδʼ ἀσχάλλειν, ἀλλὰ πείνῃ τινὶ καὶ δίψῃ πάθος ὅμοιον ἐν τοῖς ἀποσπασμοῖς πάσχοντας ἔχεσθαι τοῦ προκόπτοντος ἀληθῶς, ἄν τε γάμος ἄν τε πλοῦτος ἄν τε φιλία τις ἄν τε στρατεία προσπεσοῦσα ποιήσῃ τὸν χωρισμόν.
というのも、そばにいるときには香水を楽しむように議論(ロゴス)に悦び、離れたときにはそれを求めもせず、悲しみもしないというようであってはならず、むしろ、引き離されたときには飢えや渇きに似た苦痛を経験し、真に進歩する者にしがみつくべきだからである。 たとえ結婚や、富、あるいは何らかの友情や、従軍が降りかかって、引き離されることになったとしても。
ὅσῳ γὰρ πλέον ἐστὶ τὸ προσειλημμένον ἐκ φιλοσοφίας, τοσούτῳ πλέον ἐνοχλεῖ τὸ ἀπολειπόμενον.
なぜなら、哲学から得たものが多ければ多いほど、それだけ残されたものが心を煩わせるからである。
§5τούτῳ δʼ ὁμοῦ τι ταὐτόν ἐστιν ἢ σύνεγγυς τὸ πρεσβύτατον δήλωμα προκοπῆς τοῦ Ἡσιόδου, μηκέτι προσάντη μηδʼ ὄρθιον ἄγαν ἀλλὰ ῥᾳδίαν καὶ λείαν καὶ διʼ εὐπετείας εἶναι τὴν ὁδόν, οἷον ἐκλεαινομένην τῇ ἀσκήσει καὶ φῶς ἐν τῷ φιλοσοφεῖν καὶ λαμπρότητα ποιοῦσαν ἐξ ἀπορίας καὶ πλάνης καὶ μεταμελειῶν, αἷς προστυγχάνουσιν οἱ φιλοσοφοῦντες τὸ πρῶτον, ὥσπερ οἱ γῆν ἀπολιπόντες ἣν ἴσασι, μηδέπω δὲ καθορῶντες ἐφʼ ἣν πλέουσι.
これとほぼ同じ、あるいは極めて近いのが、ヘシオドスによる進歩の最も古い証明である。 すなわち、もはや険しくもなく、あまりに急勾配でもなく、むしろその道が容易で、平坦で、通りやすいものとなることである。 それはあたかも鍛錬によって平らにならされたかのようであり、哲学することの中に、哲学を始めた最初の人々が直面するような当惑や迷い、悔恨から、光と輝きを生み出すのである。 それはちょうど、知っている陸地を離れたものの、向かっている陸地をまだ目にしていない航海者のようである。
προέμενοι γὰρ τὰ κοινὰ καὶ συνήθη πρὶν ἢ τὰ βελτίονα γνῶναι καὶ λαβεῖν, ἐν μέσῳ περιφέρονται πολλάκις ὑποτρεπόμενοι.
というのも、より優れた事柄を知って手に入れる前に、ありふれた慣れ親しんだ事柄を放棄してしまったために、彼らは中途で漂い、しばしば逆戻りしてしまうからである。
καθάπερ φασὶ Σέξτιον τὸν Ῥωμαῖον ἀφεικότα τὰς ἐν τῇ πόλει τιμὰς καὶ ἀρχὰς διὰ φιλοσοφίαν, ἐν δὲ τῷ φιλοσοφεῖν αὖ πάλιν δυσπαθοῦντα καὶ χρώμενον τῷ λόγῳ χαλεπῷ τὸ πρῶτον, ὀλίγου δεῆσαι καταβαλεῖν ἑαυτὸν ἔκ τινος διήρους.
たとえば、ローマ人のセクスティオスは、哲学のために都市での名誉や官職を捨てたものの、哲学することにおいて再び苦しみ、最初は議論を困難に感じたため、二階の家から身を投げそうになったと言われている。
καὶ περὶ Διογένους ὅμοια τοῦ Σινωπέως ἱστοροῦσιν ἀρχομένου φιλοσοφεῖν, ὡς Ἀθηναίοις ἦν ἑορτὴ καὶ δεῖπνα δημοτελῆ καὶ θέατρα, καὶ συνουσίας μετʼ ἀλλήλων ἔχοντες ἐχρῶντο κώμοις καὶ παννυχίσιν, ὁ δʼ ἔν τινι γωνίᾳ συνεσπειραμένος ὡς καθευδήσων ἐνέπιπτεν εἰς λογισμοὺς τρέποντας αὐτὸν οὐκ ἀτρέμα καὶ θραύοντας, ὡς ἀπʼ οὐδεμιᾶς ἀνάγκης εἰς ἐπίπονον καὶ ἀλλόκοτον ἥκων βίον αὐτὸς ὑφʼ ἑαυτοῦ κάθηται τῶν ἀγαθῶν ἁπάντων ἐστερημένος.
また、シノペのディオゲネスが哲学を始めたときについても、同様のことが伝えられている。 アテナイ人たちがお祭りであり、公的な饗宴や演劇があり、互いに集まってどんちゃん騒ぎや徹夜の祭りを行っていたとき、彼はどこかの角で寝ようと丸まっていたが、自分を激しく動揺させ、打ち砕くような思索に陥った。 「何の必要もないのに、これほど骨の折れる奇妙な生活に入り込み、自らすべての良きものを奪われて座っているのだ」と。
εἶτα μέντοι μῦν τινα προσερπύσαντα λέγεται περὶ τὰς ψίχας αὐτοῦ τῆς ἀναστρέφεσθαι, τὸν δʼ, αὖθις ἀναφέρειν τῷ φρονήματι καὶ λέγειν πρὸς ἑαυτὸν οἷον ἐπιπλήττοντα καὶ κακίζοντα
τί φῄς, ὦ Διόγενες;
しかしその後、一匹のネズミが這ってきて、彼のパンの屑の周りを動き回るのを見て、彼は再び気力を取り戻し、自分を叱り、責めるように自らに言ったという。 「どうした、ディオゲネス?
τοῦτον μὲν εὐωχεῖ τὰ σὰ λείμματα, σὺ δʼ ὁ γενναῖος ὅτι μὴ μεθύεις ἐκεῖ κατακείμενος ἐν ἁπαλοῖς καὶ ἀνθίνοις στρώμασιν καὶ θρηνεῖς σεαυτόν;
このネズミはお前の食べ残しでごちそうに預かっているというのに、高貴なお前たる者が、あちらの柔らかい花模様の敷物の上に横たわって泥酔していないからといって、自分を哀れんでいるのか?
ὅταν οὖν οἱ τοιοῦτοι κατασπασμοὶ γένωνται μὴ πολλάκις, αἵ τε πρὸς αὐτοὺς ἐξερείσεις καὶ ἀνακρούσεις τοῦ φρονήματος ὥσπερ ἐκ τροπῆς ταχεῖαι παρῶσι καὶ διαλύωσι ῥᾳδίως τὸν ἄλυν καὶ τὴν ἀδημονίαν, ἔν τινι βεβαίῳ τὴν προκοπὴν εἶναι δεῖ νομίζειν.
」それゆえ、このような意気消沈がめったに起こらず、それに対する気力の抵抗と反撃が、まるで敗走からの素やすい立て直しのようにもたらされ、不安や懊悩をたやすく解消するなら、進歩は確固たる段階にあると見なすべきである。