§16.1ἐν δὲ τῇ μάχῃ στρατηγήμασιν ἐχρήσατο, πρώτῳ μὲν τῷ ἀπὸ τοῦ τόπου, ποιησάμενος κατὰ νώτου τὸν ἄνεμον πρηστῆρι γὰρ ἐοικὼς φλέγοντι κατερρήγνυτο, καὶ τραχὺν ἐκ πεδίων ὑφάμμων καὶ ἀναπεπταμένων αἴρων κονιορτὸν ὑπὲρ τὴν φάλαγγα τῶν Καρχηδονίων ἐπὶ τοὺς Ῥωμαίους ἐώθει, καὶ προσέβαλλε τοῖς προσώποις ἀποστρεφομένοις καὶ συνταραττομένοις.
そして戦闘において彼は(二つの)計略を用いた。 第一に地形によるものであり、風を背に背負った。 というのも、風は燃え盛る暴風のように吹き下ろし、砂がちで広々とした平原から激しい塵を巻き上げて、カルタゴ軍の戦列を越えてローマ軍へと押し流し、顔を背けて混乱している彼らの顔を直撃したからである。
§16.2δευτέρῳ δὲ τῷ περὶ τὴν τάξιν ὃ γὰρ ἦν ἰσχυρότατον αὐτῷ καὶ μαχιμώτατον τῆς δυνάμεως ἑκατέρωσε τοῦ μέσου τάξας, τὸ μέσον αὐτὸ συνεπλήρωσεν ἐκ τῶν ἀχρειοτάτων, ἐμβόλῳ τούτῳ προέχοντι πολὺ τῆς ἄλλης φάλαγγος χρησόμενος·
第二に、隊列に関するものである。 というのも、彼は自分の軍勢の中で最も強く最も戦闘能力の高い部分を中央の両脇に配置し、中央そのものは最も役に立たない兵で満たし、この突き出た楔を他の戦列よりもずっと前方に突出させて用いることにしたからである。
εἴρητο δὲ τοῖς κρατίστοις, ὅταν τούτους διακόψαντες οἱ Ῥωμαῖοι καὶ φερόμενοι πρός τὸ εἶκον ἐκφερομένου τοῦ μέσου καὶ κόλπον λαμβάνοντος ἐντὸς γένωνται τῆς φάλαγγος, ὀξέως ἑκατέρωθεν ἐπιστρέψαντας ἐμβαλεῖν τε πλαγίοις καὶ περιπτύσσειν ὄπισθεν συγκλείοντας.
そして、精鋭の兵たちには次のように命じられていた。 ローマ軍が中央を突破し、中央が後退して湾曲部を形成するのに伴って、退く敵を追って彼らが戦列の内部に侵入したときには、素早く両側から方向転換して側面を攻撃し、背後を閉じて包み込むようにせよ、と。
§16.3ὃ δὴ καὶ δοκεῖ τὸν πλεῖστον ἀπεργάσασθαι φόνον.
これこそが、最大の殺戮をもたらしたと思われる。
ὡς γὰρ ἐνέδωκε τὸ μέσον καὶ τοὺς Ῥωμαίους ἐδέξαντο διώκοντας, ἡ δὲ φάλαγξ τοῦ Ἀννίβου μεταβαλοῦσα τὸ σχῆμα μηνοειδὴς ἐγεγόνει καὶ τῶν ἐπιλέκτων οἱ ταξίαρχοι ταχὺ τοὺς μὲν ἐπʼ ἀσπίδα, τοὺς δʼ ἐπὶ δόρυ κλίναντες προσέπεσον κατὰ τὰ γυμνά, πάντας, ὅσοι μὴ τὴν κύκλωσιν ὑπεκκλίναντες ἔφθασαν, ἐν μέσῳ κατειργάσαντο καὶ διέφθειραν.
というのも、中央が屈服し、彼らが追撃するローマ軍を受け入れると、ハンニバルの戦列は形を変えて三日月形になり、精鋭部隊の隊長たちは素早く一部を左へ、一部を右へ方向転換させて無防備な側面に襲いかかり、包囲をすんでのところで逃れた者たちを除いて、すべてを中央に閉じ込めて打ち倒し、破滅させたからである。
§16.4λέγεται δὲ καὶ τοῖς ἱππεῦσι τῶν Ῥωμαίων σύμπτωμα παράλογον γενέσθαι, τὸν γὰρ Παῦλον, ὡς ἔοικε, τρωθεὶς ὁ ἵππος ἀπεσείσατο, καὶ τῶν περὶ αὐτὸν ἄλλος καὶ ἄλλος ἀπολιπὼν τὸν ἵππον πεζὸς τῷ ὑπάτῳ προσήμυνε.
また、ローマの騎兵たちにも予期せぬ出来事が起こったと言われている。 どうやら、パウルスの馬が負傷して彼を振り落とし、彼の周囲の者たちが次々と馬を降りて、徒歩で執政官を助けに駆け寄った。
τοῦτο δʼ οἱ ἱππεῖς ἰδόντες, ὡς παραγγέλματος κοινοῦ δεδομένου, πάντες ἀποπηδήσαντες πεζοὶ συνεπλέκοντο τοῖς πολεμίοις.
これを見た騎兵たちは、共通の命令が下されたかのように、全員が馬から飛び降り、徒歩で敵と交戦した。
ἰδὼν δʼ ὁ Ἀννίβας,
τοῦτ,
ἔφη,
μᾶλλον ἠβουλόμην ἢ εἰ δεδεμένους παρέλαβον.
これを見たハンニバルは言った。 「彼らを縛り上げた状態で引き渡されるよりも、この方が私の望むところだ。
§16.5ἀλλὰ ταῦτα μὲν οἱ τὰς διεξοδικὰς γράψαντες ἱστορίας ἀπηγγέλκασι.
」しかし、これらのことは詳細な歴史を著した者たちが報告している。
τῶν δʼ ὑπάτων ὁ μὲν Βάρρων ὀλιγοστὸς ἀφίππευσεν εἰς Οὐενουσίαν πόλιν, ὁ δὲ Παῦλος ἐν τῷ βυθῷ καὶ κλύδωνι τῆς φυγῆς ἐκείνης βελῶν τε πολλῶν ἐπὶ τοῖς τραύμασιν ἐγκειμένων ἀνάπλεως, τὸ σῶμα καὶ τὴν ψυχὴν πένθει τοσούτῳ βαρυνόμενος, πρός τινι λίθῳ καθῆστο, τὸν ἐπισφάξοντα τῶν πολεμίων ἀναμένων.
執政官たちのうち、バルロはごくわずかな供を連れてウェヌシアの町へと馬で逃れ、一方パウルスは、あの退却の深淵と荒波の中で、すでに負っていた傷の上に多くの矢を射込まれて満身創痍となり、体も心も大きな悲しみに沈みながら、ある石の傍らに腰掛け、自分にとどめを刺す敵を待っていた。
§16.6ἦν δὲ διʼ αἵματος πλῆθος, ᾧ συνεπέφυρτο τὴν κεφαλὴν καὶ τὸ πρόσωπον, οὐ πολλοῖς διάδηλος, ἀλλὰ καὶ φίλοι καὶ θεράποντες αὑτὸν ὑπʼ ἀγνοίας παρῆλθον.
しかし、頭と顔を覆っていた多量の血のために彼をそれと識別できる者は少なく、友人たちも従者たちも気づかずに彼の前を通り過ぎて行った。
μόνος δὲ Κορνήλιος Λέντλος, εὐπατρίδης νέος, ἰδὼν καὶ προνοήσας ἀπεπήδησε τοῦ ἵππου, καὶ προσαγαγὼν παρεκάλει χρῆσθαι καὶ σῴζειν αὑτὸν τοῖς πολίταις ἄρχοντος ἀγαθοῦ τότε μάλιστα χρῄζουσιν.
ただ一人、貴族の青年コルネリウス・レントゥルスだけが、彼を見て状況を察し、馬から飛び降りると、馬を近づけて、これを用いて、優れた指導者を今こそ切実に求めている市民たちのために生き延びてほしい、と懇願した。
§16.7ὁ δὲ ταύτην μὲν ἀπετρίψατο τὴν δέησιν, καὶ τὸ μειράκιον αὖθις ἠνάγκασεν ἐπὶ τὸν ἵππον ἀναβῆναι δακρῦον, εἶτα δὲ τὴν δεξιὰν ἐμβαλὼν καὶ συνεξαναστάς,
ἀπάγγελλε,
εἶπεν,
ὦ Λέντλε, Φαβίῳ Μαξίμῳ καὶ γενοῦ μάρτυς αὐτός, ὅτι Παῦλος Αἰμίλιος ἐνέμεινεν αὐτοῦ τοῖς λογισμοῖς ἄχρι τέλους καὶ τῶν ὁμολογηθέντων πρός ἐκεῖνον οὐδὲν ἔλυσεν, ἀλλʼ ἐνικήθη πρότερον ὑπὸ Βάρρωνος, εἶθʼ ὑπὸ Ἀννίβου.
しかし、彼はこの懇願を退け、涙を流すその若者を再び馬に乗らせた。 そして右手を取り、ともに身を起こして言った。 「レントゥルスよ、ファビウス・マクシマスに報告してくれ。 そして君自身が証人となってくれ。 アエミリウス・パウルスは最後まで彼の計画に忠実であり、彼との合意事項を何一つ破らなかったが、まずバルロに、次いでハンニバルに打ち負かされたのだ、と。
§16.8τοσαῦτʼ ἐπιστείλας τὸν μὲν Λέντλον ἀπέπεμψεν, αὐτὸς δὲ ῥίψας ἑαυτὸν εἰς τοὺς φονευομένους ἀπέθανε, λέγονται δὲ πεσεῖν μὲν ἐν τῇ μάχῃ Ῥωμαίων πεντακισμύριοι, ζῶντες δʼ ἁλῶναι τετρακισχίλιοι, καὶ μετὰ τὴν μάχην οἱ ληφθέντες ἐπʼ ἀμφοτέροις τοῖς στρατοπέδοις μυρίων οὐκ ἐλάττους.
」これだけの遺言を託してレントゥルスを送り出すと、彼自身は虐殺の渦中へと身を投じて戦死した。 この戦闘でローマ人のうち5万人が倒れ、4千人が生け捕りにされ、戦闘の後に両陣営で捕らえられた者は1万人を下らなかったと言われている。