Humanitext Reader

テルトゥリアヌス · 偶像崇拝について §10

異教文学の教授の禁止と学ぶことの許容

6 / 15 箇所 · ラテン語

要旨

著者は、世俗の文学を教える教師が、講義や学校行事を通じていかに異教の偶像崇拝に関与せざるを得ないかを論じ、キリスト教徒が教師として文学を教えることは許されないが、学ぶ側の生徒としては、あらかじめ正しい信仰を身につけて毒を避けることで許容され得ると主張する。

§10Quaerendum autem est etiam de ludimagistris, sed et ceteris professoribus litterarum.
しかし、小学校教師およびその他の文学の教授たちについても、また問われねばならない。
immo non dubitandum affines illos esse multimodae idololatriae.
いやむしろ、彼らが多種多様な偶像崇拝と密接に関わっていることは疑いない。
primum quibus necesse est deos nationum praedicare, nomina, genealogias, fabulas, ornamenta honorifica quaeque eorum enuntiare, tum sollemnia festaque eorundem obseruare, ut quibus uectigalia sua supputent.
第一に、彼らにとっては、諸国民の神々を宣伝し、彼らの名、家系、神話、および彼らを称えるあらゆる装飾を述べることが必要だからであり、次に、それらの神々の祭礼や祝祭を遵守することが必要だからである。 彼らはそれらによって自らの収入を計算するのだから。
quis ludimagister sine tabula VII idolorum Quinquatria tamen frequentabit? ipsam primam noui discipuli stipem Mineruae et honori et nomini consecrat, ut, etsi non profanatus alicui idolo uerbotenus de idolothyto esse dicatur, pro idololatra uitetur.
いかなる小学校教師が、七つの偶像の図なしに、それでもクインクアトリア祭に参集するだろうか。 彼は、新入生のまさに最初の謝礼をミネルウァの栄誉と名のために捧げる。 その結果、たとえいかなる偶像によっても汚されておらず、言葉の上では偶像に捧げられた物に関わっていると言われないとしても、偶像崇拝者として忌避されることになる。
quid? minus est inquinamenti? eoque praestat quaestus et nominibus et honoribus idolo nuncupatus? quam Minerualia Mineruae, quam Saturnalia Saturni, quae etiam seruiculis sub tempore Saturnalium celebrari necesse est.
何だって? 汚れがより少ないとでも? そしてそれゆえに、偶像の名と栄誉に捧げられた稼ぎのほうが勝っているというのか。 ミネルウァに捧げるミネルウァ祭や、サトゥルヌスに捧げるサトゥルヌス祭よりも。 それらの祭りは、サトゥルヌス祭の期間中には、卑しい奴隷たちにさえ祝われることが必要なものなのに。
etiam strenuae captandae et septimontium, et Brumae et carae cognationis honoraria exigenda omnia, Florae scholae coronandae;
新年の贈り物も手に入れねばならず、七丘祭や冬至祭、親愛なる親族の祭の謝礼もすべて要求せねばならず、フローラ祭には学校が花冠で飾られねばならない。
flaminicae et aediles sacrificant creati; schola honoratur feriis.
祭司の妻や選出された按察官が犠牲を捧げ、学校は祝日によって休んで彼らを称える。
idem fit idoli natali;
同じことが偶像の誕生日にも行われる。
omnis diaboli pompa frequentatur.
悪魔のあらゆる華麗な行列に参集することになる。
quis haec competere Christiano existimabit, nisi qui putabit conuenire etiam non magistro? scimus dici posse: si docere litteras dei seruis non licet, etiam nec discere licebit, et, quomodo quis institueretur ad prudentiam interim humanam uel ad quemcumque sensum uel actum, cum instrumentum sit ad omnem uitam litteratura? quomodo repudiamus saecularia studia, sine quibus diuina non possunt? uideamus igitur necessitatem litteratoriae eruditionis, respiciamus ex parte eam admitti [non] posse, ex parte uitari.
これらのことがキリスト教徒にふさわしいと、誰が考えるだろうか。 教師ではない者にとっても適していると考える者以外に。 私たちは、次のように言われ得ることを知っている。 「もし神の僕たちに文学を教えることが許されないなら、学ぶこともまた許されないはずである。 また、文学があらゆる生活のための道具であるのに、どうやって人は、差し当たりの人間的知恵や、いかなる理解や活動へと教育され得るというのか。 それらなしには神聖な学びもあり得ないのに、どうして私たちは世俗の学びを拒絶できようか。 」それゆえ、私たちは文学教育の必要性を見てみよう。 そして、一方ではそれが受け入れられ得ること、他方では避けられ得ることを考慮しよう。
fideles magis discere quam docere litteras capit;
信者にとっては、文学は教えることよりも学ぶことのほうが受け入れやすい。
diuersa est enim ratio discendi et docendi.
なぜなら、学ぶことと教えることの原理は異なるからである。
si fidelis litteras doceat, insertas idolorum praedicationes sine dubio, dum docet, commendat, dum tradit, affirmat, dum commemorat, testimonium dicit.
もし信者が文学を教えるなら、彼は教えながら、そこに挿入されている偶像への賛辞を疑いなく推奨し、伝授しながらそれを肯定し、言及しながらそれを証言することになる。
deos ipsos hoc nomine obsignat, cum lex prohibeat, ut diximus, deos pronuntiari et nomen hoc in uano conlocari.
彼はまさにこの名義によって神々そのものを承認しているのである。 律法が、私たちが述べたように、他の神々を口にすることや、この名をみだりに用いることを禁じているにもかかわらず。
hinc prima diabolo fides aedificatur ab initiis eruditionis.
ここから、教育の初期段階から、悪魔に対する最初の信頼が築かれるのである。
quaere, an idololatrian committat qui de idolis catechizat.
偶像について教理指導を行う者が、偶像崇拝を犯しているのではないか、問うてみるがいい。
at cum fidelis haec discit, si iam sapit, quid sit, neque recipit neque admittit, multo magis, si dudum sapit.
しかし、信者がこれらを学ぶとき、もし彼がすでにそれが何であるかをわきまえているなら、それを受け入れも認めもしない。 ましてや、もし彼が以前からわきまえているならなおさらである。
aut ubi coeperit sapere, prius sapiat oportet quod prius didicit, id est de deo et fide.
あるいは、彼がわきまえ始めるとき、最初に学んだこと、すなわち神と信仰について最初にわきまえている必要がある。
proinde illa respuet nec recipiet et erit tam tutus, quam qui sciens uenenum ab ignaro accipit nec bibit.
したがって、彼はそれらを拒絶して受け入れず、毒であることを知りつつ無知な者から受け取りながら、それを飲まない人のように安全であろう。
huic necessitas ad excusationem deputatur, quia aliter discere non potest.
彼にとっては、必要性が弁明として帰せられる。 なぜなら、そうしなければ学ぶことができないからである。
tanto autem facilius est litteras non docere quam non discere, quanto et reliqua scholarum de publicis ac propriis sollemnitatibus inquinamenta facilius discipulus fidelis non adibit quam magister non frequentabit.
しかし、文学を教えないことは学ばないことよりも、それだけ容易なのである。 公的および独自の祝祭から生じる学校の他の汚れに、信者である弟子が近づかないことのほうが、教師がそれに参集しないことよりも容易であるのと同じくらいに。

語釈・文法注

  1. 25ut quibus uectigalia sua supputent — ut + 関係代名詞(ここでは前文の sollemnia festaque を受ける quibus)の構文で、主観的理由または目的を伴う限定を表す。ここでは「それらの祝祭こそが、彼らが自らの収入(授業料など)を算出する手段だからである」という因果関係を示す。
  2. 112quam Minerualia Mineruae — 比較級を表す表現を伴わないが、直前の疑問文 eoque praestat quaestus...(「そしてそれゆえに稼ぎのほうが勝っているというのか」)における praestat(勝る)と呼応して、比較対象を導入する接続詞 quam として機能している。「ミネルウァのミネルウァ祭(の稼ぎ)よりも」という解釈になる。
  3. 10nisi qui putabit conuenire etiam non magistro — nisi qui... は「〜する者でなければ」という除外の節。conuenire(ふさわしい、適している)の主語は前述の haec(これらの異教的行事)であり、non magistro(教師でない者)という与格がその適用の対象となる。全体で「これらのことが教師でない者にさえ適していると考えるような者でなければ、誰がこれをキリスト教徒にふさわしいと思うだろうか」という二重否定的な文脈を形成する。
  4. p.41prius sapiat oportet quod prius didicit — 非人称動詞 oportet は接続法(ここでは sapiat)を直接従えて「〜せねばならない」という義務を示す。quod prius didicit は関係代名詞節で、先行詞である id が省略されており、didicit の直接目的語であると同時に sapiat の直接目的語となっている。「彼が最初に学んだこと、すなわち神と信仰について、まずわきまえている(知っている)必要がある」と構造化される。

この箇所を引用する

テルトゥリアヌス, 偶像崇拝について §10. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:stoa0275.stoa017.humanitext-lat2:10

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。