Humanitext Reader

ユスティニアヌス1世 · 学説彙纂 §50.16.195.pr-50.16.195.5

男性名詞の適用範囲と家族概念の多角的定義

9009 / 9271 箇所 · ラテン語

要旨

ウルピアヌスは男性名詞の表現が通常両性に適用されることを確認し、その後「ファミリア」という用語が法的に内包する多様な概念(家財、人、固有法および共通法による家族・血族の集団、奴隷集団など)を体系的に定義している。

[IDEM libro quadragesimo sexto ad edictum. ] §50.16.195.prPronuntiatio sermonis in sexu masculino ad utrumque sexum plerumque porrigitur.
[同じ者、同『告示註釈』第四十六巻] 男性名詞による表現は、通常、両方の性に及ぶ。
' §50.16.195.1Familiae' appellatio qualiter accipiatur, uideamus.
「ファミリア」という呼称がどのように解釈されるべきか、見てみよう。
et quidem uarie accepta est: nam et in res et in personas deducitur.
そして実際にそれは様々に解釈されている。 というのも、財産に対しても人に対しても適用されるからである。
in res, ut puta in lege duodecim tabularum his uerbis 'adgnatus proximus familiam habeto'.
財産に対しては、例えば十二表法における次の言葉にある通りである。 「最も近い宗族がファミリアを有するべし」。
ad personas autem refertur familiae significatio ita, cum de patrono et liberto loquitur lex: 'ex ea familia', inquit, 'in eam familiam': et hic de singularibus personis legem loqui constat.
他方、人に対してはファミリアの意味は次のように適用される。 すなわち、法がパトローヌスとリベルトゥスについて語る際に「そのファミリアから」「そのファミリアへ」と言う。 そして、ここにおいて法が個々の人について語っていることは明らかである。
§50.16.195.2Familiae appellatio refertur et ad corporis cuiusdam significationem, quod aut iure proprio ipsorum aut communi uniuersae cognationis continetur.
ファミリアの呼称はまた、ある集団の表示にも言及される。 それは、彼ら自身の独自の法、あるいは血族全体の共通の法のいずれかによって結びつけられているものである。
iure proprio familiam dicimus plures personas, quae sunt sub unius potestate aut natura aut iure subiectae, ut puta patrem familias, matrem familias, filium familias, filiam familias quique deinceps uicem eorum sequuntur, ut puta nepotes et neptes et deinceps.
独自の法によって、我々は、本性あるいは法によって一人の権力の下に服している複数の人をファミリアと呼ぶ。 例えば、家父、家母、家子、家女、および、さらにその地位を継ぐ者たち、例えば孫息子や孫娘、以下同様である。
pater autem familias appellatur, qui in domo dominium habet, recteque hoc nomine appellatur, quamuis filium non habeat: non enim solam personam eius, sed et ius demonstramus: denique et pupillum patrem familias appellamus.
ところで、家の中に支配権を持つ者が家父と呼ばれる。 そして、たとえ彼に子がなくても、正当にこの名で呼ばれる。 なぜなら、我々は彼の人間そのものだけではなく、法的地位をも指し示しているからである。 それゆえ、被後見実子であっても、我々は家父と呼ぶ。
et cum pater familias moritur, quotquot capita ei subiecta fuerint, singulas familias incipiunt habere: singuli enim patrum familiarum nomen subeunt.
そして家父が死ぬと、彼に服していた個々の人は、それぞれが固有のファミリアを持ち始める。 なぜなら、それぞれが家父の名を引き受けるからである。
idemque eueniet et in eo qui emancipatus est: nam et hic sui iuris effectus propriam familiam habet.
そして同じことが、解放された者においても起こる。 なぜなら、彼もまた自己の権利の下にある者となって、自身の固有のファミリアを持つからである。
communi iure familiam dicimus omnium adgnatorum: nam etsi patre familias mortuo singuli singulas familias habent, tamen omnes, qui sub unius potestate fuerunt, recte eiusdem familiae appellabuntur, qui ex eadem domo et gente proditi sunt.
共通の法によって、我々は、すべての宗族のファミリアをファミリアと呼ぶ。 なぜなら、家父が死んで個々人がそれぞれ独自のファミリアを持つとしても、しかしながら、同じ家と氏族から出た、かつて一人の支配権の下にあった者たち全員は、正当に同じファミリアに属すると呼ばれるからである。
§50.16.195.3Seruitutium quoque solemus appellare familias, ut in edicto praetoris ostendimus sub titulo de furtis, ubi praetor loquitur de familia publicanorum.
我々はまた、奴隷の集団をもファミリアと呼ぶ習慣がある。 これは、プラエトルの告示における「窃盗について」という見出しの下で私が示した通りであり、そこではプラエトルは徴税請負人のファミリアについて語っている。
sed ibi non omnes serui, sed corpus quoddam seruorum demonstratur huius rei causa paratum, hoc est uectigalis causa.
しかしそこでは、すべての奴隷ではなく、この目的、すなわち徴税のために用意された、奴隷のある集団が指し示されている。
alia autem parte edicti omnes serui continentur: ut de hominibus coactis et ui bonorum raptorum, item redhibitoria, si deterior res reddatur emptoris opera aut familiae eius, et interdicto unde ui familiae appellatio omnes seruos comprehendit.
他方、告示の他の部分では、すべての奴隷が含まれる。 例えば、暴徒の集団および暴力による財産強奪に関する部分、同様に瑕疵担保返還請求において、買主の行為あるいはそのファミリアによって目的物が悪化して返還される場合、および「暴力により」の差止命令においては、ファミリアの呼称はすべての奴隷を包括する。
sed et filii continentur.
しかし、家子も含まれる。
§50.16.195.4Item appellatur familia plurium personarum, quae ab eiusdem ultimi genitoris sanguine proficiscuntur (sicuti dicimus familiam Iuliam), quasi a fonte quodam memoriae.
同様に、同一の、最も遡った始祖の血統から出た複数の人の集団も、記憶のいわば源泉からのように、ファミリアと呼ばれる(例えば、我々がユリウス家と呼ぶように)。
§50.16.195.5Mulier autem familiae suae et caput et finis est.
他方、女性は自身のファミリアの始まりであり、かつ終わりである。

語釈・文法注

  1. §50.16.195.2familias — 名詞 familia の古い属格単数形であり、pater familias(家父)や mater familias(家母)などの特定の慣用語句において、古典期および帝政期の法律文脈でもそのまま保持された。
  2. §50.16.195.3Seruitutium — 抽象名詞 seruitus(奴隷身分、奴隷状態)の複数属格形であるが、ここでは文脈上、個別的な奴隷たち(seruorum)の集合体、すなわち「奴隷の集団」を意味する具体的名詞として転用されている。
  3. §50.16.195.5Mulier autem familiae suae et caput et finis est. — ローマ法において女性は(自権者であっても)子に対する支配権(家父権)を持ち得ないため、彼女自身が独立した一人の「ファミリア」の起点(caput)となるものの、彼女の死(finis)とともにその系統は他へ引き継がれずに消滅するという法制度上の法理を表現している。

この箇所を引用する

ユスティニアヌス1世, 学説彙纂 §50.16.195.pr-50.16.195.5. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi2806.phi002.humanitext-lat1:50.16.195.pr-50.16.195.5

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。