Humanitext Reader

ユスティニアヌス1世 · 学説彙纂 §32.0.37.pr-32.0.37.3

自己の財産の遺贈と信託遺贈の効力に関する諸事例

4858 / 9271 箇所 · ラテン語

要旨

遺言や補足遺言における他人の物の遺贈の無効性、補足遺言の取消規定が与える信託の効力、信託遺贈による相続分の実質的移転、および生前贈与と約定に基づく返還義務を負う者が相続を放棄した場合でも信託遺贈履行義務を負う法律関係を、事例を通じて判断している。

[SCAEUOLA libro octauo decimo digestorum.
[スカエウォラの『学説彙纂』第18巻において。
] §32.0.37.prCum quis decedens Seiae matri fundum, qui proprius matris erat, legauerat, ab ea petierat, ut eundem cum moreretur Flauiae Albinae coniugi suae restitueret.
] ある者が死に際して、すでに母の固有財産であった土地を母セイアに遺贈し、彼女に対して、彼女が死ぬときにそれを自らの妻フラウィア・アルビナに引き渡すよう求めていた。
post mortem testatoris mater apud magistratum professa est nihil se aduersus uoluntatem filii sui facturam paratamque se fundum Flauiae Albinae tradere, si sibi annua bina praestarentur redituum nomine: sed neque possessionem tradidit neque annua bina accepit.
遺言者の死後、母は政務官の前で、息子の意思に反することは何もしないこと、また、収益名目で毎年2が自分に支払われるならば、その土地をフラウィア・アルビナに引き渡す用意があることを言明した。 しかし、彼女は占有を移転せず、毎年の2を受け取りもしなかった。
quaesitum est, an iure fundum alii uendere possit.
その土地を法的に他人に売却することができるかが問われた。
respondit, si de legati iure fideique commissi quaereretur, secundum ea quae proponerentur nec ualuisse, quod matri suum legabatur, neque onus fideicommissi processisse, si modo nihil praeterea mater cepisset.
回答:遺贈および信託遺贈の法について問われているのであれば、提示された事実によれば、母に彼女自身のものが遺贈されたことは無効であり、信託遺贈の義務も生じなかった。 ただし、母がそれ以外に何も受け取っていない場合に限る。
§32.0.37.1Qui testamento heredem scripserat, Maeuio ducenta legauit et fidei eius commisit, ut centum daret Glauce, Tyche Elpidi autem quinquaginta: postea Maeuius uolente testatore litteras emisit ad eas secundum uoluntatem testatoris restituturum: postea testator fecit codicillos, quibus et hoc praecepit, ut praeter hos codicillos si quid aliud prolatum esset, non ualeat.
遺言で相続人を指定していたある者が、マエウィウスに200を遺贈し、彼がそのうち100をグラウケに、50をテュケー・エルピスにするよう信託した。 その後、マエウィウスは遺言者の合意を得て、彼女たちに対し、遺言者の意思に従って引き渡すつもりであるという書面を送った。 その後、遺言者は補足遺言を作成し、その中で次のように指示した。 すなわち、この補足遺言以外に何か他の書面が提出されても、それは効力を持たない、と。
quaesitum est, an Maeuius, qui ducenta accepit, quia mutauit uoluntatem de ea epistula testator, a mulieribus conueniri ex causa fideicommissi possit.
200を受け取ったマエウィウスは、遺言者がその書簡に関する意思を変更したため、女性たちから信託遺贈に基づいて提訴され得るかが問われた。
respondit secundum ea quae proponuntur frustra Macuium conueniri, siue ducenta siue praedium pro his accepit.
回答:提示された事実によれば、マエウィウスが200を受け取ったにせよ、あるいはその代わりに土地を受け取ったにせよ、彼を提訴するのは無駄である。
§32.0.37.2Seiam et Maeuium libertos suos aequis partibus heredes scripsit: Maeuio substituit Sempronium pupillum suum: deinde codicillos per fideicommissum confirmauit, quibus ita cauit: 'Lucius Titius Seiae heredi suae, quam pro parte dimidia institui, salutem.
ある者が、自らの解放自由人であるセイアとマエウィウスを均等な割合で相続人に指定した。 そしてマエウィウスに対し、自らの被後見人であるセンプローニウスを予備相続人とした。 その後、彼は信託遺贈によって補足遺言を確認し、その中で次のように定めた。 「ルキウス・ティティウスは、私が2分の1の割合で指定した、自らの相続人セイアに挨拶を送る。
Maeuium libertum meum, quem in testamento pro parte dimidia heredem institui, eam partem hereditatis ueto accipere, cuius in locum partemue 'eius Publium Sempronium dominum meum heredem esse uolo', et Maeuio, ad quem hereditatis portionem noluit peruenire, cum hoc elogio fideicommissum reliquit: 'Maeuio liberto meo de me nihil merito dari uolo lagynos uini uetusti centum quinquaginta'.
私は、遺言において2分の1の割合で相続人に指定した自らの解放自由人マエウィウスが、相続分のその部分を受け取ることを禁止する。 その代わりに、またはその部分について、私の主人であるプブリウス・センプローニウスが相続人となることを私は望む。 」そして、相続分が至ることを望まなかったマエウィウスに対して、次の付言を添えて信託遺贈を残した。 「私に対して何の功績もない私の解放自由人マエウィウスに、150本の古酒の壺が与えられることを私は望む。
quaesitum est, cum uoluntas testatoris haec fuerit, ut omnimodo perueniat portio hereditatis ad Sempronium pupillum, an fideicommissum ex uerbis supra scriptis ualere intellegatur et a quo Sempronius petere possit, cum ad certam personam codicillos scripserit.
」遺言者の意思が、相続分が何としても被後見人センプローニウスに至ることであったとき、上記の言葉による信託遺贈が有効であると解されるか、また、特定の人物に向けて補足遺言が書かれたのであるから、センプローニウスは誰から請求できるかが問われた。
respondit posse fideicommissum a Maeuio peti.
回答:信託遺贈はマエウィウスから請求され得る。
§32.0.37.3Pater emancipato filio bona sua uniuersa exceptis duobus seruis non mortis causa donauit et stipulatus est a filio in haec uerba: 'quae tibi mancipia quaeque praedia donationis causa tradidi cessi, per te non fieri doloue malo neque per eum ad quem ea res pertinebit, quo minus ea mancipia quaeque ex his adgnata erunt eaque praedia cum instrumento, cum ego uolam uel cum morieris, quaequae eorum exstabunt neque dolo malo aut fraude factoue tuo eiusque ad quem ea res pertinebit in rerum natura aut in potestate esse desissent, si uiuam mihi aut cui ego uolam reddantur restituantur, stipulatus est Lucius Titius pater, spopondit Lucius Titius filius'.
父親が、自活している息子に対して、2人の奴隷を除いた自らの全財産を、死因贈与ではなく贈与し、息子から次の言葉で約束を取り付けた。 「私があなたに贈与を理由として引き渡し譲渡した奴隷たちおよび土地について、それらの奴隷およびそれらから生まれた者、ならびにそれらの土地と備品が、私が望むとき、あるいはあなたが死ぬときに、現存するものすべて(および、あなたやその財産が属することになる者の悪意、詐欺、行為によって、この世に存在しなくなったり支配下から脱したりしたのではないものすべて)が、私が生存していれば私に、あるいは私が望む者に、返還・回復されることを、あなたまたはその財産が属することになる者の行為や悪意によって妨げられないようにすること。 ――父ルキウス・ティティウスが約束を求め、息子ルキウス・ティティウスが約束した。
idem pater decedens epistulam fideicommissariam ad filium suum scripsit in haec uerba: 'Lucio Titio filio suo salutem.
」同じ父親が、死に際して、自らの息子宛てに次の言葉で信託遺贈の書簡を書いた。 「自らの息子ルキウス・ティティウスへ、挨拶を送る。
certus de tua pietate fidei tuae committo, uti des praestes illi et illi certam pecuniam: et Lucrionem seruum meum liberum esse uolo'.
お前の孝心を信じて、お前の信義に託す。 誰それに特定の金額を与え支払うように。 また、私の奴隷ルクリオが自由の身となることを私は望む。
quaesitum est, cum filius patris nec bonorum possessionem acceperit nec ei heres exstiterit, an ex epistula fideicommissa et libertatem praestare debeat.
」息子が、父親の遺産占有も受け取らず、その相続人にもならなかったとき、その書簡に基づいて、信託遺贈および自由を供する義務があるかが問われた。
respondit, etsi neque hereditatem adisset neque bonorum possessionem petisset et nihil ex hereditate possideret, tamen nihilo minus et ex stipulatu ab heredibus patris et fideicommisso ab his quorum interest quasi debitorem conueniri posse, maxime post constitutionem diui Pii, quae hoc induxit.
回答:たとえ彼が相続を承認しておらず、遺産占有も求めておらず、遺産から何も所持していなかったとしても、それにもかかわらず、約定に基づき父親の相続人たちから、また信託遺贈に基づき利害関係人たちから、あたかも債務者であるかのように提訴され得る。 これは特に、この法理を導入した神君ピウスの勅法の後はそうである。

語釈・文法注

  1. §32.0.37.prquod matri suum legabatur — `quod` は主格の関係代名詞によって導かれる名詞節(「~ということ」)の主語。`suum`(彼女自身のもの)は母の固有財産(proprius matris)を指し、受取人自身の財産を遺贈することは無効であるという法理を示す。
  2. §32.0.37.1si quid aliud prolatum esset, non ualeat — `ut... non ualeat` 節(間接命令)の内部に、条件を表す従属節 `si... prolatum esset` が挿入されている。接続法過去完了 `prolatum esset` は、主節の過去の行為(`praecepit`)に対して、間接話法における将来完了を表す。
  3. §32.0.37.2ueto accipere — `ueto`(私は禁止する)は、目的格(対格)の主体 `Maeuium` と不定詞 `accipere` を取る。この相続剥奪は、形式上は信託遺贈として、相続分を他の者(Sempronius)に移転させる義務を課すものとして解釈される。
  4. §32.0.37.3quo minus... reddantur — `quo minus`(~しないように)は、妨害を示す約定の表現(`per te non fieri`)を受けて、接続法現在受動態 `reddantur` および `restituantur` を伴う従属節を導く。

この箇所を引用する

ユスティニアヌス1世, 学説彙纂 §32.0.37.pr-32.0.37.3. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi2806.phi002.humanitext-lat1:32.0.37.pr-32.0.37.3

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。