Humanitext Reader

ユスティニアヌス1世 · 学説彙纂 §13.6.5.9-13.6.5.15

使用貸借における保管義務の範囲と例外的事例

2120 / 9271 箇所 · ラテン語

要旨

使用貸借における借主の過失・保管の責任範囲、随伴物(子馬等)への保管義務、貸主自身の利益のための使用貸借といった例外、さらには第三者に物を質入するなどの具体的事例や複数人に同時貸与された場合の連帯的保管責任について論じられている。

[ULPIANUS libro uicensimo octauo ad edictum. ] §13.6.5.9Usque adeo autem diligentia in re commodata praestanda est, ut etiam in ea, quae sequitur rem commodatam, praestari debeat: ut puta equam tibi commodaui, quam pullus comitabatur: etiam pulli te custodiam praestare debere ueteres responderunt.
使用貸借においては、注意は、使用貸借物に随伴するものに対しても保証されねばならないほどに、そこまで高度に保証されねばならない。 例えば、私が君に牝馬を使用貸借し、それに子馬が伴っていたとする。 古の法学者たちは、君は子馬の保管をも保証せねばならないと回答した。
§13.6.5.10Interdum plane dolum solum in re commodata qui rogauit praestabit, ut puta si quis ita conuenit: uel si sua dumtaxat causa commodauit, sponsae forte suae uel uxori, quo honestius culta ad se deduceretur, uel si quis ludos edens praetor scaenicis commodauit, uel ipsi praetori quis ultro commodauit.
もっとも、使用貸借において、使用貸借を求めた者がときには故意のみを保証することがある。 例えば、そのように合意された場合、あるいは貸主が自分だけの利益のために使用貸借した場合(例えば、自分の婚約者や妻に、より気品ある装いで自分のところに連れてこられるようにと物を貸した場合)、あるいは競技会を主催するプラエトルが役者たちに貸した場合、あるいは誰かがプラエトル自身に対して自発的に貸した場合である。
§13.6.5.11Nunc uidendum, in quibus speciebus commodati actio locum habeat.
今や、いかなる事例において使用貸借の訴えが成り立つかを検討せねばならない。
et est apud ueteres de huiusmodi speciebus dubitatum.
そして、この種の事例について古の法学者たちの間で疑問がもたれていた。
§13.6.5.12Rem tibi dedi, ut creditori tuo pignori dares: dedisti: non repigneras, ut mihi reddas.
私が君に、君の債権者に質として与えるために、物を与えた。 君はそれを(質に)与えた。 しかし君は、それを私に返還するために質受けをしない。
Labeo ait commodati actionem locum habere, quod ego puto uerum esse, nisi merces interuenit: tunc enim uel in factum uel ex locato conducto agendum erit.
ラベオは、使用貸借の訴えが成り立つと言う。 私は、報酬が介在しない限り、これが正しいと考える。 というのも、その場合には(報酬がある場合)、事実に応じた訴えか、または賃貸借に基づく訴えによって申し立てるべきだからである。
plane si ego pro te rem pignori dedero tua uoluntate, mandati erit actio.
明らかに、もし私が君のために、君の意思によって物を質に与えたのであれば、委任の訴えが成り立つ。
idem Labeo recte dicit, si a me culpa absit repignerandi, creditor autem nolit reddere pignus, competere tibi ad hoc dumtaxat commodati, ut tibi actiones aduersus eum praestem.
同じくラベオは、もし私に質受けをすることについての過失がなく、しかし債権者が質物の返還を拒む場合、君にはこの目的に限って、すなわち私が君に対して債権者に対する訴権を譲渡するという目的のために、使用貸借の訴えが認められる、と正しく述べている。
abesse autem culpa a me uidetur, siue iam solui pecuniam siue soluere sum paratus.
しかし、もし私がすでに債務を弁済したか、あるいは弁済する準備ができているなら、私に過失はないものとみなされる。
sumptum plane litis ceteraque aequum est eum adgnoscere, qui commodatum accepit.
明らかに、訴訟費用その他は、使用貸借を受けた者が負担することが公平である。
§13.6.5.13Si me rogaueris, ut seruum tibi cum lance commodarem et seruus lancem perdiderit, Cartilius ait periculum ad te respicere, nam et lancem uideri commodatam: quare culpam in eam quoque praestandam.
もし君が私に、奴隷を大皿と共に君に使用貸借するよう求め、その奴隷が大皿を紛失した場合、カルティリウスは、危険は君に帰属すると言う。 なぜなら、大皿もまた使用貸借されたとみなされるからである。 それゆえ、大皿についても過失が保証されねばならない。
plane si seruus cum ea fugerit, eum qui commodatum accepit non teneri, nisi fugae praestitit culpam.
明らかに、もし奴隷がそれを持って逃亡した場合、使用貸借を受けた者は、奴隷の逃亡に過失を提供していない限り、責任を負わない。
§13.6.5.14Si de me petisses, ut triclinium tibi sternerem et argentum ad ministerium praeberem, et fecero, deinde petisses, ut idem sequenti die facerem et eum commode argentum domi referre non possem, ibi hoc reliquero et perierit: qua actione agi possit et cuius esset periculum? Labeo de periculo scripsit multum interesse, custodem posui an non: si posui, ad me periculum spectare, si minus, ad eum penes quem relictum est.
もし君が私に、君のために食堂を整え、給仕のために銀器を提供するよう頼み、私がそうしたとする。 その後に君が、翌日も同じことをするよう頼み、私が銀器を都合よく家に持ち帰ることができなかったために、そこにこれを残しておき、それが紛失した場合、いかなる訴えによって提訴でき、誰が危険を負うべきか。 ラベオは、危険については、私が番人を置いたか置かなかったかで大いに異なると書いている。 もし置いたのであれば危険は私に帰属し、置かなかったのであればそれが残された者に帰属する。
ego puto commodati quidem agendum, uerum custodiam eum praestare debere, penes quem res relictae sunt, nisi aliud nominatim conuenit.
私は、使用貸借(の訴え)によって提訴すべきであるが、特別に別の合意がなされていない限り、物が残された者が保管を保証すべきであると考える。
§13.6.5.15Si duobus uehiculum commodatum sit uel locatum simul, Celsus filius scribit libro sexto digestorum quaeri posse, utrum unusquisque eorum in solidum an pro parte teneatur.
もし二人に対して同時に乗物が使用貸借されるか、または賃貸借された場合、子ケルススは『学説彙纂』第6巻に、彼らの各々が全部について責任を負うのか、それとも一部について責任を負うのかが問われ得ると書いている。
et ait duorum quidem in solidum dominium uel possessionem esse non posse: nec quemquam partis corporis dominum esse, sed totius corporis pro indiuiso pro parte dominium habere.
そして彼は言う、二人が同一の物について、全部について所有権や占有を持つことはできない。 また、誰も物体の一部(の特定の部位)の所有者であるわけではなく、むしろ、分割されないまま一部として、物体全体の所有権を持つのである。
usum autem balinei quidem uel porticus uel campi uniuscuiusque in solidum esse (neque enim minus me uti, quod et alius uteretur): uerum in uehiculo commodato uel locato pro parte quidem effecu me usum habere, quia non omnia loca uehiculi teneam.
しかし、共同浴場や回廊、あるいは広場の使用は、各自にとって全部(不可分)である(というのも、他者も使用しているからといって、私の使用が減少するわけではないからである)。 しかし、使用貸借または賃貸借された乗物においては、私は実際には一部のみを使用している(というのも、私は乗物のすべての席を占有しているわけではないからである)。
sed esse uerius ait et dolum et culpam et diligentiam et custodiam in totum me praestare debere: quare duo quodam modo rei habebuntur et, si alter conuentus praestiterit, liberabit alterum et ambobus competit furti actio.
しかし彼は、故意、過失、注意、保管については、全体について保証しなければならないとする方が、より正しいと言う。 それゆえ、二人はある意味で(連帯債務の)債務者とみなされ、もし一方が訴えられて保証したならば、他方を免責する。 そして、両者に盗盗の訴権が認められる。

語釈・文法注

  1. 13.6.5.10sua dumtaxat causa commodauit — 本来は借主のみの利益となる使用貸借において、貸主自身の目的や利益のために物を貸す例外的な状況を指す(例として婚約者や妻に婚礼・祝宴等のために貸す場合)。この場合、借主は無償で物の提供を受けているものの、注意義務が軽減され、故意のみの責任を負うとされる。
  2. 13.6.5.12ut tibi actiones aduersus eum praestem — 貸主自身に過失がないにもかかわらず、質権設定された債権者が物の返還を拒む場合における借主への救済策を示す。「君に対して彼(債権者)に対する訴権を譲渡する(praestare)」という文脈であり、借主は使用貸借の訴えを通じて貸主に対し、貸主が債権者に対して有する返還請求の訴権(質権訴訟など)の移転や授権を求めることができることを意味する。
  3. 13.6.5.14et eum commode argentum domi referre non possem — 写本上の「eum」は接続詞「cum」(〜のとき、あるいは〜なので)の誤記として解釈するのが一般的であり、不完全過去接続法「non possem」(私が持ち帰ることができなかったため)を伴う歴史的・状況的接続法節を導く副詞節を形成する。
  4. 13.6.5.15duorum quidem in solidum dominium uel possessionem esse non posse — ローマ法の「一物一権主義」の原則を示す表現であり、同一の物全体について二人が同時に独立した排他的な所有権や占有を保持することは不可能であるとする。しかし、契約上の責任においては、故意・過失の保証や保管義務について「二人がある意味で(不真正)連帯債務者とみなされる(duo quodam modo rei habebuntur)」ことにより、債権法的な文脈で不可分的な全体責任が肯定される。

この箇所を引用する

ユスティニアヌス1世, 学説彙纂 §13.6.5.9-13.6.5.15. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi2806.phi002.humanitext-lat1:13.6.5.9-13.6.5.15

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。