Humanitext Reader

ユスティニアヌス1世 · 学説彙纂 §12.1.9.pr-12.1.9.9

特定物返還訴権の成立要件と金銭交付をめぐる諸事例

1864 / 9271 箇所 · ラテン語

要旨

ウルピアヌスは、特定物返還訴権(certi condictio)が適用される要件と様々な原因を説明し、特に無効な約定(stipulatio)が伴う金銭の数え渡しや、他人名義での金銭給付、寄託から消費貸借への移行といった個別事例における返還請求権の成否を論じている。

[ULPIANUS libro uicensimo sexto ad edictum. ] §12.1.9.prCerti condictio competit ex omni causa, ex omni obligatione, ex qua certum petitur, siue ex certo contractu petatur siue ex incerto: licet enim nobis ex omni contractu certum condicere, dummodo praesens sit obligatio: ceterum si in diem sit uel sub condicione obligatio, ante diem uel condicionem non potero agere.
[ウルピアヌス、『告示注解』第26巻] 特定物返還訴権は、確実なものが請求されるあらゆる原因、あらゆる義務から生じる。 それが確実な契約から請求されるのであれ、不確実な契約から請求されるのであれ、同様である。 なぜなら、義務が現実に存在している限り、我々はあらゆる契約から特定のものを訴求することができるからである。 しかし、もし義務が期限付き、あるいは条件付きであるならば、期限の到来前または条件の成就前には、私は訴えを提起することができないであろう。
§12.1.9.1Competit haec actio etiam ex legati causa et ex lege Aquilia.
この訴権は、遺贈からも、またアクィリウス法からも生じる。
sed et ex causa furtiua per hanc actionem condicitur.
また、窃盗原因からも、この訴権によって返還請求がなされる。
sed et si ex senatus consulto agetur, competit haec actio, ueluti si is cui fiduciaria hereditas restituta est agere uolet.
さらに、元老院議決に基づいて訴えが提起される場合にも、この訴権は生じる。 例えば、信託遺産が引き渡された者が訴えを提起しようとする場合である。
§12.1.9.2Siue autem suo nomine quis obligatus sit siue alieno, per hanc actionem recte conuenitur.
自己の名義で義務を負っている場合であれ、他人の名義で義務を負っている場合であれ、この訴権によって被告とされるのは正しい。
§12.1.9.3Quoniam igitur ex omnibus contractibus haec certi condictio competit, siue re fuerit contractus factus siue uerbis siue coniunctim, referendae sunt nobis quaedam species, quae dignum habent tractatum, an haec actio ad petitionem eorum sufficiat.
したがって、契約が物によって成立したものであれ、言葉によってであれ、あるいはこれら双方が組み合わさってであれ、すべての契約からこの特定物返還訴権が生じるのであるから、我々は、この訴権がそれらの請求に対して十分であるかどうかについて、検討するに値するいくつかの個別事例を挙げなければならない。
§12.1.9.4Numeraui tibi decem et haec alii stipulatus sum: nulla est stipulatio: an condicere decem per hanc actionem possim, quasi duobus contractibus interuenientibus, uno qui re factus est, id est numeratione, alio qui uerbis, id est inutiliter, quoniam alii stipulari non potui? et puto posse.
私があなたに10を数え渡し、かつ、これを他人のために約定したとする。 この約定は無効である。 それでは、あたかも2つの契約が介在したかのように――1つは物によって成立したもの、すなわち数え渡しであり、もう1つは言葉によって成立した(ただし無効な)もの、すなわち他人のために約定することはできなかったために無効となったものであるが――、私はこの訴権によって10の返還を請求することができるだろうか。 私はできると考える。
§12.1.9.5Idem erit, si a pupillo fuero sine tutoris auctoritate stipulatus, cui tutore auctore credidi: nam et tunc manebit mihi condictio ex numeratione.
後見人の授権のもとで被後見人に貸し付けたが、後見人の授権なしに彼から約定を交わした場合にも、同様のことが当てはまる。 なぜなら、その場合にも、数え渡しに基づく返還請求権が私に留まるからである。
§12.1.9.6Item quaeri potest et si, quod tibi numeraui, sub impossibili condicione stipuler: cum enim nulla sit stipulatio, manebit condictio.
同様に、私があなたに数え渡したものについて、不可能な条件のもとで約定した場合にも、疑問が生じ得る。 なぜなら、この約定は無効であるため、返還請求権が留まるからである。
§12.1.9.7Sed et si ei numerauero, cui postea bonis interdictum est, mox ab eo stipuler, puto pupillo eum conparandum, quoniam et stipulando sibi adquirit.
しかし、のちに財産管理を禁じられた者に私が金銭を数え渡し、その直後に彼から約定を交わした場合にも、私は彼が被後見人と同等に扱われるべきだと考える。 なぜなら、彼もまた約定することによって自らのために取得するからである。
§12.1.9.8Si nummos meos tuo nomine dedero uelut tuos absente te et ignorante, Aristo scribit adquiri tibi condictionem: Iulianus quoque de hoc interrogatus libro decimo scribit ueram esse Aristonis sententiam nec dubitari, quin, si meam pecuniam tuo nomine uoluntate tua dedero, tibi adquiritur obligatio, cum cottidie credituri pecuniam mutuam ab alio poscamus, ut nostro nomine creditor numeret futuro debitori nostro.
もし私が、あなたが不在でかつそれを知らない間に、私の硬貨をあなたの名義で、あたかもあなたの物であるかのように与えた場合、アリストーは、あなたに返還請求権が取得されると書いている。 ユリアヌスもまた、この点について問いを立てられた際に、第10巻でアリストーの意見が正しいと書いており、また次のことは疑いないとしている。 すなわち、もし私が私の金銭をあなたの名義で、あなたの同意のもとに与えたならば、あなたに債権が取得される。 なぜなら、我々は日常的に、消費貸借をしようとして、債権者が我々の名義で我々の将来の債務者に数え渡すよう、他人に求めるからである。
§12.1.9.9Deposui apud te decem, postea permisi tibi uti: Nerua Proculus etiam antequam moueantur, condicere quasi mutua tibi haec posse aiunt, et est uerum, ut et Marcello uidetur: animo enim coepit possidere.
私があなたのもとに10を寄託し、そののちに、あなたにそれを使うことを許したとする。 ネルウァとプロクルスは、それらが動かされる前であっても、これらを消費貸借であるかのようにあなたに対して返還請求することができると言っており、それは正しい。 マルケルスもそう考えている。 なぜなら、意図において占有し始めたからである。
ergo transit periculum ad eum, qui mutuam rogauit et poterit ei condici.
したがって、危険は消費貸借を求めた者へと移転し、彼に対して返還請求をすることができる。

語釈・文法注

  1. 12.1.9.prpraesens sit obligatio — 「義務が現実に(直ちに請求可能な形で)存在していること」を意味する。後文で対比される「期限付き(in diem)」や「条件付き(sub condicione)」のように、請求権の行使が保留されていない状態を指す。
  2. 12.1.9.4quasi duobus contractibus interuenientibus, uno qui re factus est, id est numeratione, alio qui uerbis, id est inutiliter — 接続詞 quasi に導かれる独立奪格構造。実際には無効な約定が一つあるのみだが、法的な擬制(quasi)として、物による契約(金銭の交付)と言葉による契約(無効な口頭約定)という二つの契約が並存しているかのように扱い、前者に基づく返還請求を認める構造を説明している。
  3. 12.1.9.7pupillo eum conparandum, quoniam et stipulando sibi adquirit — conparandum (esse) は puto に支配される対格不定詞構文の一部で、主語は eum(財産管理被禁治産者)。stipulando は奪格の動名詞。被後見人(pupillus)も財産管理被禁治産者(bonis interdictus)も、単独で義務を負う(promittere)ことはできないが、単独で約定(stipulari)して債権を取得することはできるという能力上の共通性を根拠に、両者を同等に扱うべきだとする。
  4. 12.1.9.9moueantur — 接続法受動態三人称複数形。主語は前出の decem(暗黙の nummi「硬貨」)。寄託されていた硬貨が物理的に移動(移転)される前であっても、当事者の「使うことの許諾(意思)」によって占有の性質が消費貸借へと変化し、危険が移転することを表している。

この箇所を引用する

ユスティニアヌス1世, 学説彙纂 §12.1.9.pr-12.1.9.9. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi2806.phi002.humanitext-lat1:12.1.9.pr-12.1.9.9

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。