Humanitext Reader

スエトニウス · ティベリウス §24-27

権力の受託と過剰な栄誉の拒絶

7 / 18 箇所 · ラテン語

要旨

ティベリウスは当初、支配権の受託を様々な芝居や引き延ばしによって拒み続けるが、最終的に期限付きという形で受諾する。治世初期の彼は、迫る内外の危機を警戒しつつも、過度な特権や名誉、そしてあらゆるへつらいを徹底して拒否し、私人としてのつつましい態度を保とうとする。

§24Principatum, quamuis neque occupare confestim neque agere dubitasset, et statione militum, hoc est ui et specie dominationis assumpta, diu tamen recusauit, impudentissimo mimo nunc adhortantis amicos increpans ut ignaros, quanta belua esset imperium, nunc precantem senatum et procumbentem sibi ad genua ambiguis responsis et callida cunctatione suspendens, ut quidam patientiam rumperent atque unus in tumultu proclamaret: 'aut agat aut desistat!' alter coram exprobraret ceteros, quod polliciti sint tarde praestare, sed ipsum, quod praestet tarde polliceri.
彼はただちに支配権を掌握することも、それを行使することも躊躇しなかったものの、また軍隊の護衛、すなわち支配の力と外観を引き受けた後であったにもかかわらず、長い間それを拒み続けた。 彼はあるときは、帝国がいかに恐ろしい獣であるかを知らない愚か者として、自らを勧める友人たちを極めて厚顔無恥な芝居によって叱責し、またあるときは、哀願し自らの膝にひれ伏す元老院を曖昧な返答と老獪な引き延ばしによって宙吊りにした。 そのため、ある人々は我慢の限界に達し、騒然とする中で一人が「統治するか、身を引くか、どちらかにせよ! 」と叫び、別の者は面と向かって、「他の者たちは約束したことを実行するのが遅いが、あなた(ティベリウス)は実行していることを約束するのが遅い」と、皆の前で非難したほどであった。
tandem quasi coactus et querens miseram et onerosam iniungi sibi seruitutem, recepit imperium;
ついに、強いられたかのように、また惨めで重苦しい奴隷状態が自らに課されていると不平を言いながら、彼は支配権を受け入れた。
nec tamen aliter, quam ut depositurum se quandoque spem faceret.
しかし、それも、いずれはそれを退くという希望を抱かせるようなやり方でしか受け入れなかった。
ipsius uerba sunt: 'dum ueniam ad id tempus, quo uobis aequum possit uideri dare uos aliquam senectuti meae requiem. '
彼自身の言葉は以下の通りである。 「私が、私の老後に何らかの休息をあなた方が与えることが正当であると思えるような、その時に至るまで。
§25Cunctandi causa erat metus undique imminentium discriminum, ut saepe lupum se auribus tenere diceret.
」引き延ばしの理由は、至る所から差し迫る危機の恐怖であった。 彼はよく、自分は「狼の耳を掴んでいる(引き下がることも進むこともできない)」と言っていた。
nam et seruus Agrippae Clemens nomine non contemnendam manum in ultionem domini compararat et L. Scribonius Libo uir nobilis res nouas clam moliebatur et duplex seditio militum in Illyrico et in Germania exorta est.
というのも、アグリッパの奴隷でクレメンスという名の者が、主人の復讐のために無視できない一団を組織しており、名門の貴族ルキウス・スクリボニウス・リボが密かに謀反を企てており、さらにイリュリクムとゲルマニアで二重の兵士の反乱が勃発したからである。
flagitabant ambo exercitus multa extra ordinem, ante omnia ut aequarentur stipendio praetorianis.
両軍とも多くの特別な要求をし、何よりも給与が近衛兵と同等にされることを求めた。
Germaniciani quidem etiam principem detractabant non a se datum summaque ui Germanicum, qui tum iis praeerat, ad capessendam rem p. urgebant, quanquam obfirmate resistentem.
特にゲルマニアの軍隊は、自分たちによって与えられたのではない元首を拒みさえし、当時彼らを率いていたゲルマニクスに対し、頑なに拒む彼をよそに、国家の権力を掌握するよう全力で迫った。
quem maxime casum timens, partes sibi quas senatui liberet, tuendas in re p.
この事態を最も恐れたティベリウスは、元老院が望む任意の役割を国家において引き受けることを要求した。
depoposcit, quando uniuersae sufficere solus nemo posset nisi cum altero uel etiam cum pluribus.
国家全体に対しては、他の一人あるいは複数人とともにあたるのでなければ、誰も単独で十分に対処することはできないからであるとして。
simulauit et ualitudinem, quo aequiore animo Germanicus celerem successionem uel certe societatem principatus opperiretur.
彼は病気をも装ったが、それは、ゲルマニクスが、速やかなる後継、あるいは少なくとも元首権の共同分担を、より平穏な心で待ち受けるようにするためであった。
compositis seditionibus Clementem quoque fraude deceptum redegit in potestatem.
兵乱が収まると、クレメンスをも策略で欺いて拘束した。
Libonem, ne quid in nouitate acerbius fieret, secundo demum anno in senatu coarguit, medio temporis spatio tantum cauere contentus;
リボに対しては、治世の初期に過酷な事態が生じるのを避けるため、ようやく二年目になって元老院で告発し、その間の期間はただ警戒することだけに甘んじていた。
nam et inter pontifices sacrificanti simul pro secespita plumbeum cultrum subiciendum curauit et secretum petenti non nisi adhibito Druso filio dedit dextramque obambulantis ueluti incumbens, quoad perageretur sermo, continuit.
というのも、神官たちの中で彼がともに犠牲を捧げていた際、犠牲用の短剣の代わりに鉛のナイフが置かれるように手配し、また密談を求めてきた彼に対しては、息子のドゥルススを同席させた上で応じ、ともに歩きながら話が終わるまで、寄りかかるかのように彼の右手を握りしめていたからである。
§26Verum liberatus metu ciuilem admodum inter initia ac paulo minus quam priuatum egit.
しかし、恐怖から解放されると、初期には極めて市民的な、私人とほとんど変わらない振る舞いをした。
ex plurimis maximisque honoribus praeter paucos et modicos non recepit.
数多く極めて栄えある名誉のうち、少数かつささやかなものを除いて、彼は受け取らなかった。
natalem suum plebeis incurrentem circensibus uix unius bigae adiectione honorari passus est.
自らの誕生日が平民の戦車競技会と重なった際にも、せいぜい二頭立て戦車一台を追加することだけで祝われることを許したにすぎなかった。
templa, flamines, sacerdotes decerni sibi prohibuit, etiam statuas atque imagines nisi permittente se poni;
神殿、神官、司祭を自らのために決議することを禁じ、自らの肖像彫刻や肖像画も、許可なしに設置することを禁じた。
permisitque ea sola condicione, ne inter simulacra deorum sed inter ornamenta aedium ponerentur.
そして、神々の像の間ではなく、建物の装飾として設置するという唯一の条件でのみ、それを許可した。
intercessit et quo minus in acta sua iuraretur, et ne mensis September Tiberius, October Liuius uocarentur.
また、自らの施政方針への誓い(宣誓)がなされないよう職権で介入し、九月がティベリウス、十月がリウィウスと呼ばれることも拒んだ。
praenomen quoque imperatoris cognomenque patris patriae et ciuicam in uestibulo coronam recusauit;
インペラトルの前名、「国家の父」の尊称、そして玄関に飾られる市民冠をも拒否した。
ac ne Augusti quidem nomen, quanquam hereditarium, nullis nisi ad reges ac dynastas epistulis addidit.
アウグストゥスの名でさえ、世襲されたものであるにもかかわらず、王や支配者宛ての手紙以外には、決して付さなかった。
nec amplius quam mox tres consulatus, unum paucis diebus, alterum tribus mensibus, tertium absens usque in Idus Maias gessit.
その後、通算で三回以上の執政官職を務めることはなく、第一のものは数日間、第二のものは三か月間、第三のものは不在のまま五月のイドゥス(15日)まで務めた。
§27Adulationes adeo auersatus est, ut neminem senatorum aut officii aut negotii causa ad lecticam suam admiserit, consularem uero satisfacientem sibi ac per genua orare conantem ita suffugerit, ut caderet supinus;
お世辞や甘言を極度に嫌い、元老院議員のだれをも、敬意表明や公私の用件のために自らの輿へ近づけることを許さず、元老院議員であった者が彼に弁明をしようとして、その膝にすがって嘆願しようとした際には、あまりに急に身を引いたため、自ら仰向けに転倒したほどであった。
atque etiam, si quid in sermone uel in continua oratione blandius de se diceretur, non dubitaret interpellare ac reprehendere et commutare continuo.
さらに、会話や連続した演説の中で、彼について少しでもへつらうような言葉が語られると、躊躇なく言葉を遮って非難し、直ちに改めさせた。
dominus appellatus a quodam denuntiauit, ne se amplius contumeliae causa nominaret.
ある者から「主」と呼ばれたときには、侮辱となるような言葉で二度と自らを呼ばぬよう警告した。
alium dicentem sacras eius occupationes et rursus alium, auctore eo senatum se adisse, uerba mutare et pro auctore suasorem, pro sacris laboriosas dicere coegit.
また、ある者が彼の「神聖な職務」と言い、別の者が「彼の提案」によって元老院に参内したと言ったときには、言葉を改めさせ、「起草者」の代わりに「勧告者」、「神聖な」の代わりに「骨の折れる」と言わせた。

語釈・文法注

  1. 24.1adhortantis — これは現在分詞 adhortans の男性複数対格の古形(-is)であり、直接目的語である amicos にかかっている。属格単数と誤認しやすいが、文脈上「勧める友人たちを(叱責した)」という対格の意味で解釈される。
  2. 24.2nec tamen aliter, quam ut... — 「〜という条件(方法)以外には…しない」という制限を表す構文。ut 節内は結果または条件の接続法であり、ここでは「いつか権力を放棄する(depositurum se [esse])という希望を抱かせるような方法でしか、支配権を受け入れなかった」という意味になる。
  3. 25.3quo aequiore animo — 比較級(aequiore)を伴う目的節において、接続詞 ut の代わりに相関的な副詞 quo(これにより〜)が用いられている。これにより「ゲルマニクスがより平穏な心で(後継を)待つことができるように」という意味になる。
  4. 26.2intercessit et quo minus... — intercedere(職権で介入する、拒否権を行使する)は、妨害・禁止を表す動詞の慣行に従い、後ろに quo minus +接続法(iuraretur)を伴う。「彼の施政方針への誓いがなされることを、拒否権によって阻止した」という構文である。
  5. 27.1ut caderet supinus — caderet の主語について、直前の対格語句である前執政官(consularem)とする説と、主節の主語であるティベリウス(Tiberius)とする説があるが、ここではティベリウスが急に身を引いた(suffugerit)結果、自分自身(ティベリウス)が仰向けにひっくり返ったとする解釈を採用している。彼の対人恐怖や極端な行動を示すスエトニウス特有の描写である。

この箇所を引用する

スエトニウス, ティベリウス §24-27. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1348.abo013.humanitext-lat2:24-27

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。