Humanitext Reader

スエトニウス · ティベリウス §21-23

アウグストゥスの死と遺言による後継者指名

6 / 18 箇所 · ラテン語

要旨

ティベリウスはアウグストゥスとの共同統治を任された直後にその臨終に立ち会い、帝位継承をめぐる人々の噂やアウグストゥスの高い評価を伝える手紙が紹介される。さらに、アグリッパ・ポスツムスの殺害を経てアウグストゥスの死が公表され、遺言書によるティベリウスの相続人指名が明らかになる。

§21ac non multo post lege per consules lata, ut prouincias cum Augusto communiter administraret simulque censum ageret, condito lustro in Illyricum profectus est.
そしてそれから間もなくして、執政官たちによって法律が提案され、彼がアウグストゥスとともに共同で属州を統治し、同時に国勢調査を行うことが定められると、彼は清めの儀式を終えてイリュリクムへと出発した。
et statim ex itinere reuocatus iam quidem adfectum, sed tamen spirantem adhuc Augustum repperit fuitque una secreto per totum diem.
しかし、道中からすぐに呼び戻され、すでにかなり衰弱していたものの、まだ息のあるアウグストゥスを見出し、丸一日、密室でともに過ごした。
Scio uulgo persuasum quasi egresso post secretum sermonem Tiberio uox Augusti per cubicularios excepta sit: 'miserum populum R., qui sub tam lentis maxillis erit.
密談を終えてティベリウスが退出した後に、アウグストゥスが「あのようにのろい顎に噛まれることになるとは、哀れなローマの民よ」という言葉を漏らし、それを寝室係たちが立ち聞きしたと世間で広く信じられていることを私は知っている。
' ne illud quidem ignoro aliquos tradidisse, Augustum palam nec dissimulanter morum eius diritatem adeo improbasse, ut nonnumquam remissiores hilarioresque sermones superueniente eo abrumperet; sed expugnatum precibus uxoris adoptionem non abnuisse, uel etiam ambitione tractum, ut tali successore desiderabilior ipse quandoque fieret.
また、アウグストゥスが彼の気性の荒さを包み隠さずあからさまに非難しており、彼が近づいてくると、それまで交わしていた気楽で陽気な会話を時折打ち切るほどであったとか、妻の懇願に折れて養子縁組を拒まなかったのであるとか、あるいは、このような後継者を据えることで、自分自身がいずれより恋しく思われるようにという野心に駆られたのだと伝える人々がいることも、私は知らぬわけではない。
adduci tamen nequeo quin existimem, circumspectissimum et prudentissimum principem in tanto praesertim negotio nihil temere fecisse;
しかし、私としては、極めて慎重で賢明な第一人者が、特にこのような重大な事柄において、軽率に何事かを行ったとはどうしても考えられない。
sed uitiis Tiberi uirtutibusque perpensis potiores duxisse uirtutes, praesertim cum et rei p.
そうではなく、ティベリウスの欠点と長所を考量した上で、長所の方が勝っていると判断したのだ。
causa adoptare se eum pro contione iurauerit et epistulis aliquot ut peritissimum rei militaris utque unicum p. R. praesidium prosequatur.
特に彼が、国家のために彼を養子に迎えるのだと民会で誓っており、いくつかの手紙でも、彼を最も軍事に通じた者、そしてローマの民の唯一の守護者として称えているからである。
ex quibus in exemplum pauca hinc inde subieci.
それらの中から、例としていくつかの箇所をここに引用する。
'Vale, iucundissime Tiberi, et feliciter rem gere, ἐμοὶ καὶ †μουισ3ασ3αισ3τ στρατηγῶν.
「健やかであれ、愛するティベリウスよ。 そして私とミューズたちのために戦う将軍よ、見事に作戦を遂行せよ。 心から愛する者よ。
iucundissime et ita sim felix, uir fortissime et dux νομιμώτατε, uale.
そして私が幸せであらんことを、最も頼もしい男であり、最も法に忠実な将軍よ、健やかであれ。
Ordinem aestiuorum tuorum ego uero, mi Tiberi, et inter tot rerum difficultates καὶίαν τῶν στρατευομένων non potuisse quemquam prudentius gerere se quam tu gesseris, existimo.
私のティベリウスよ、私は君の夏季軍事行動の進め方を心から称賛する。 これほど多くの困難と兵士たちの不満の中でも、君が行動した以上に賢明に行動できた者は誰もいなかったと私は考えている。
ii quoque qui tecum fuerunt omnes confitentur, uersum illum in te posse dici: unus homo nobis uigilando restituit rem.
君とともにいた者たちも皆、あの詩句が君に当てはまると認めている。 『一人の男が、目覚めていることによって、我らの国家を再建した。
Siue quid incidit de quo sit cogitandum diligentius, siue quid stomachor, ualde medius Fidius Tiberium meum desidero succurritque uersus ille Homericus: τούτου γ' ἑσπομένοιο καὶ ἐκ πυρὸς αἰθομένοιο ἄμφω νοστήσαιμεν, ἐπεὶ περίοιδε νοῆσαι.
』熟考すべきことが生じたときも、私が何かに腹を立てているときも、誓って言うが、私は愛するティベリウスを心から恋しく思う。 そして、ホメロスのあの詩句が心に浮かぶのだ。 『彼が付き添うならば、燃え盛る火の中からさえも、我ら二人は帰還できよう。 彼は深く考えることを知っているからだ。
Attenuatum te esse continuatione laborum cum audio et lego, di me perdant nisi cohorrescit corpus meum;
』君が絶え間ない労苦によって痩せ細ってしまったと聞き、また読むとき、私の体が恐怖に震えないならば、神々が私を滅ぼしてくださるように。
teque oro ut parcas tibi, ne si te languere audierimus, et ego et mater tua expiremus et summa imperi sui populus R. periclitetur.
そして、君が病に伏したと聞けば、私と君の母も息絶え、ローマの民はその帝国の最高権力を危険にさらすことになるのだから、どうか自愛してほしい。
Nihil interest ualeam ipse necne, si tu non ualebis.
君が健康でなければ、私自身が健康であるかどうかなど、何の意味もないのだ。
Deos obsecro, ut te nobis conseruent et ualere nunc et semper patiantur, si non p.
神々が君を我らのために守り、今もこれからも健やかであらせてくださるよう懇願する。
R. perosi sunt. '
もし神々がローマの民を嫌悪していないのであれば。
§22Excessum Augusti non prius palam fecit, quam Agrippa iuuene interempto.
」アウグストゥスの逝去は、若きアグリッパが殺害されるまで公表されなかった。
hunc tribunus militum custos appositus occidit lectis codicillis, quibus ut id faceret iubebatur;
この若者を、護衛として配置されていた兵上大隊長が、その殺害を命じる書面を読んだ後に殺した。
quos codicillos dubium fuit, Augustusne moriens reliquisset, quo materiam tumultus post se subduceret; an nomine Augusti Liuia et ea conscio Tiberio an ignaro, dictasset.
この書面については、アウグストゥスが死に際して、自らの死後の騒乱の火種を取り除くために残したものであるか、あるいはリウィアが、ティベリウスの同意の上でか、それとも彼に知らせずに、アウグストゥスの名で口述筆記させたものであるか、疑問とされた。
Tiberius renuntianti tribuno, factum esse quod imperasset, neque imperasse se et redditurum eum senatui rationem respondit, inuidiam scilicet in praesentia uitans.
ティベリウスは、命令されたことが実行されたと報告した大隊長に対し、自分は命令を下しておらず、彼が元老院に釈明をすることになると答えた。 これは明らかに、当面は非難を避けるためであった。
nam mox silentio rem obliterauit.
というのも、間もなく彼はこの件を沈黙によってうやむやにしてしまったからである。
§23iure autem tribuniciae potestatis coacto senatu incohataque adlocutione derepente uelut impar dolori congemuit, utque non solum uox sed et spiritus deficeret optauit ac perlegendum librum Druso filio tradidit.
彼は護民官職権の権利によって元老院を招集し、演説を始めたが、突然、悲しみに耐えかねたかのようにうめき声を上げ、声だけでなく息までもが絶えんことを願うかのように見せて、代読すべき書面を息子のドゥルススに渡した。
inlatum deinde Augusti testamentum, non admissis signatoribus nisi senatorii ordinis, ceteris extra curiam signa agnoscentibus, recitauit per libertum.
次いで、アウグストゥスの遺言書が運び込まれたが、元老院階級以外の署名者の入場は認められず、他の人々は議事堂の外で自らの署名を確認した上で、解放奴隷によってそれが朗読された。
testamenti initium fuit: 'quoniam atrox fortuna Gaium et Lucium filios mihi eripuit, Tiberius Caesar mihi ex parte dimidia et sextante heres esto.
遺言書の冒頭は以下の通りであった。 「非情な運命が私から息子のガイウスとルキウスを奪ったので、ティベリウス・カエサルが私の遺産の二分の一と六分の一の相続人となるように。
' quo et ipso aucta suspicio est opinantium successorem ascitum eum necessitate magis quam iudicio, quando ita praefari non abstinuerit.
」これ自体によっても、アウグストゥスがこのように前置きすることを差し控えなかった以上、彼が後継者として選ばれたのは、本意ではなくむしろやむを得ずのことであったと考える者たちの疑念が強まった。

語釈・文法注

  1. §21.2persuasum — 非人称受動不定詞 `persuasum esse` の省略。通常、古典期ラテン語では対格不定詞(A.c.I.)や `quod`/`ut` 節が続くが、ここでは `quasi` +接続法(`excepta sit`)がその代用として用いられており、通俗的または後期の語法の影響がうかがえる。
  2. §21.3adduci... nequeo quin existimem — 否定を伴う拒否や不能の動詞(ここでは `nequeo`「私は~できない」)に続く、`quin` +接続法(`existimem`)の構文。「~と考えないわけにはいかない」という強い二重否定の意味を構成する。
  3. §21.5non potuisse quemquam prudentius gerere se quam tu gesseris, existimo — `existimo` の対格不定詞構文における `non potuisse` の主語は `quemquam` であり、比較節 `quam tu gesseris` 内の `gesseris` は完了接続法で、アウグストゥスによる主観的な言及(間接話法における時制の一致)を示している。
  4. §23.1ex parte dimidia et sextante heres esto — ローマ法における遺産分割の専門的表現。全体の遺産を12の「ウキア(uncia)」に分割して計算するため、`dimidia`(2分の1、すなわち6/12)と `sextans`(6分の1、すなわち2/12)の合計で12分の8(3分の2)の相続分を指す。

この箇所を引用する

スエトニウス, ティベリウス §21-23. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1348.abo013.humanitext-lat2:21-23

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。