§68quibus rebus et deuotissimos sibi et fortissimos reddidit.
これらのことによって、彼は兵士たちを自分に対して極めて忠実で、かつ極めて勇敢な者に仕立て上げた。
ingresso ciuile bellum centuriones cuiusque legionis singulos equites e uiatico suo optulerunt, uniuersi milites gratuitam et sine frumento stipendioque operam, cum tenuiorum tutelam locupletiores in se contulissent.
内戦が始まると、各軍団の百人隊長たちは自らの旅費からそれぞれ一人の騎兵を提供し、全兵士は無償で、糧食も給与もなしに奉仕することを申し出た。 その際、より裕福な兵士たちが、より貧しい兵士たちの面倒を見ることを引き受けた。
neque in tam diuturno spatio quisquam omnino desciuit, plerique capti concessam sibi sub condicione uitam, si militare aduersus eum uellent, recusarunt.
そして、これほど長期にわたる期間において、誰一人として全く寝返ることはなく、捕らえられた者の多くは、彼に対して武器をとって戦うことを条件として許された助命を拒絶した。
famem et ceteras necessitates, non cum obsiderentur modo sed et si ipsi alios obsiderent, tanto opere tolerabant, ut Dyrrachina munitione Pompeius uiso genere panis ex herba, quo sustinebantur, cum feris sibi rem esse dixerit amouerique ocius nec cuiquam ostendi iusserit, ne patientia et pertinacia hostis animi suorum frangerentur.
彼らは、包囲されている時だけでなく、自分たちが他人を包囲している時にも、飢えやその他の困難を非常に忍耐強く耐え忍んだので、ディッラキウムの包囲戦において、ポンペイウスは彼らが命をつないでいた草から作られたパンの種類を目にした時、「自分は野獣と戦っているのだ」と言い、敵の忍耐強さと執念深さによって味方の士気がくじかれないように、それを速やかに片付け、誰にも見せないように命じたほどであった。
Quanta fortitudine dimicarint, testimonio est quod aduerso semel apud Dyrrachium proelio poenam in se ultro depoposcerunt, ut consolandos eos magis imperator quam puniendos habuerit.
彼らいかに優れた勇気をもって戦ったかは、ディッラキウムにおいて一度敗北を喫した際、自ら進んで処罰されることを要求し、将軍が彼らを罰するよりもむしろ慰めねばならなかったことが証拠となっている。
ceteris proeliis innumeras aduersariorum copias multis partibus ipsi pauciores facile superarunt.
その他の戦闘においては、彼らは数においてはるかに劣りながらも、敵の数知れない軍勢を容易に打ち破った。
denique una sextae legionis cohors praeposita castello quattuor Pompei legiones per aliquot horas sustinuit paene omnis confixa multitudine hostilium sagittarum, quarum centum ac triginta milia intra uallum reperta sunt.
実際、砦の守備に当たっていた第6軍団のわずか1つのコホルスは、ポンペイウスの4つの軍団を数時間にわたって防ぎ止めた。 その際、兵士のほぼ全員が敵の無数の矢で射抜かれており、防壁の内側からは13万本もの矢が発見された。
nec mirum, si quis singulorum facta respiciat, uel Cassi Scaeuae centurionis uel Gai Acili militis, ne de pluribus referam.
もし誰かが、百人隊長カッシウス・スカエウァや兵士ガイウス・アキリウスなど、個々の兵士の業績に目を向けるなら、これは驚くべきことではない。 これら二人について語るだけで、他の多くの者たちのことは語るに及ばないであろう。
Scaeua excusso oculo, transfixus femore et umero, centum et uiginti ictibus scuto perforato, custodiam portae commissi castelli retinuit.
スカエウァは、片目を失い、太ももと肩を貫かれ、盾には120もの打撃による穴が開きながらも、委ねられた砦の門の守備を維持し続けた。
Acilius nauali ad Massiliam proelio iniecta in puppem hostium dextera et abscisa memorabile illud apud Graecos Cynegiri exemplum imitatus transiluit in nauem umbone obuios agens.
アキリウスは、マッシリアでの海戦において、敵船の船尾に右手をかけたところ、それを切り落とされたが、ギリシア人の間で有名なキネイギロスの例を模倣して、盾の突起で立ちはだかる敵を押し退けながら敵船へと飛び移った。
§69Seditionem per decem annos Gallicis bellis nullam omnino mouerunt, ciuilibus aliquas, sed ut celeriter ad officium redierint, nec tam indulgentia ducis quam auctoritate.
彼らは、10年間に及ぶガリア戦争の間には反乱を全く起こさず、内戦においてはいくつか起こしたが、将軍の寛大さによるというよりは、その威厳によって、彼らは速やかに職務に復帰した。
non enim cessit umquam tumultuantibus atque etiam obuiam semper iit;
というのも、彼は騒ぎを起こす者たちに決して屈せず、常に彼らに敢然と立ち向かったからである。
et nonam quidem legionem apud Placentiam, quanquam in armis adhuc Pompeius esset, totam cum ignominia missam fecit aegreque post multas et supplicis preces, nec nisi exacta de sontibus poena, restituit;
実際、プラケンティアにおいては、ポンペイウスが未だ武装して戦っている最中であったにもかわらず、第9軍団の全員を不名誉除隊とし、多くの嘆願と哀願の後、かつ有罪の者たちに処罰を加えた上でなければ、これを復帰させなかったほどであった。
§70decimanos autem Romae cum ingentibus minis summoque etiam urbis periculo missionem et praemia flagitantes, ardente tunc in Africa bello, neque adire cunctatus est, quanquam deterrentibus amicis, neque dimittere;
また、当時アフリカでの戦争が燃え上がっていた最中に、ローマで巨大な脅迫を行い、都市にとっても極めて重大な危険をもたらしながら除隊と報奨を要求していた第10軍団の兵士たちに対して、彼は友人たちが引き止めたにもかかわらず、彼らの前に進み出ることを躊躇せず、また彼らを除隊させることも躊躇しなかった。
sed una uoce, qua 'Quirites' eos pro militibus appellarat, tam facile circumegit et flexit, ut ei milites esse confestim responderint et quamuis recusantem ultro in Africam sint secuti;
しかし、兵士と呼ぶ代わりに彼らを「市民諸君」と呼んだその一言によって、彼は彼らを非常に容易に翻意させ、従わせたので、彼らは即座に彼の兵士でありたいと答え、彼が拒んだにもかかわらず、自ら進んでアフリカへと従った。
ac sic quoque seditiosissimum quemque et praedae et agri destinati tertia parte multauit.
そして、このようにしてなお、彼は最も扇動的であった者たちに、戦利品と分配予定の土地の3分の1を没収する罰を科した。
§71Studium et fides erga clientis ne iuueni quidem defuerunt.
被護民に対する熱意と忠実さは、彼が若者の時でさえ欠けていることはなかった。
Masintham nobilem iuuenem, cum aduersus Hiempsalem regem tam enixe defendisset, ut Iubae regis filio in altercatione barbam inuaserit, stipendiarium quoque pronuntiatum et abstrahentibus statim eripuit occultauitque apud se diu et mox ex praetura proficiscens in Hispaniam inter officia prosequentium fascesque lictorum lectica sua auexit.
高貴な若者マシンタを、彼がヒエンプサル王に対して非常に熱心に擁護したため、口論の中でユバ王の息子の髭を掴み、さらにマシンタが貢納を科される身であると宣言されて引き立てられようとした際、直ちに拉致されるのを奪い返して、彼を自分の手元に長く隠し、その後すぐにプラエトルの任期を終えてスペインへと出発する際、見送りの人々やリクトルのファスケスの列のただ中で、自分の駕籠に乗せて彼を連れ出した。
§72Amicos tanta semper facilitate indulgentiaque tractauit, ut Gaio Oppio comitanti se per siluestre iter correptoque subita ualitudine deuersoriolo, quod unum erat, cesserit et ipse humi ac sub diuo cubuerit.
彼は友人たちを常に非常に温厚で寛大な態度で扱った。 そのため、森の道を通って同行していたガイウス・オッピウスが突然の病に襲われた際、ただ一つしかなかった小さな宿屋を彼に譲り、自らは地上で、かつ野天の下で横たわって眠ったほどであった。
iam autem rerum potens quosdam etiam infimi generis ad amplissimos honores prouexit, cum ob id culparetur, professus palam, si grassatorum et sicariorum ope in tuenda sua dignitate usus esset, talibus quoque se parem gratiam relaturum.
さらに、国家の権力を握ると、最下層の身分の何人かをも最も輝かしい官職へと引き上げたが、そのことで非難された際、もし自分が自らの尊厳を守るために追いはぎや暗殺者たちの助けを借りていたならば、そのような者たちに対しても等しい感謝を報いたであろう、と公言した。
§73Simultates contra nullas tam graues excepit umquam, ut non occasione oblata libens deponeret.
一方で、他者からの反感については、いかに深刻なものであれ、機会さえあれば喜んでそれを水に流さなかったことは一度もなかった。
Gai Memmi, cuius asperrimis orationibus non minore acerbitate rescripserat, etiam suffragator mox in petitione consulatus fuit.
ガイウス・メンミウスの極めて辛辣な演説に対し、カエサルもそれに劣らぬ辛辣さをもって反論の執筆を行ったことがあったが、彼が執政官に立候補した際には、間もなくその推薦人にさえなった。
Gaio Caluo post famosa epigrammata de reconciliatione per amicos agenti ultro ac prior scripsit.
ガイウス・カルウスが彼を嘲るエピグラムを書いた後、友人たちを通じて和解を求めてきた際、カエサルは自ら進んで、かつ彼の側から先に手紙を書いた。
Valerium Catullum, a quo sibi uersiculis de Mamurra perpetua stigmata imposita non dissimulauerat, satis facientem eadem die adhibuit cenae hospitioque patris eius, sicut consuerat, uti perseuerauit.
ウァレリウス・カトゥルスが、マムッラに関する韻文によって自分に消し去ることのできない不名誉を押し付けたことを、カエサルは否定しなかったものの、彼が謝罪したその日のうちに食事に招き、また彼の父親の宿を以前と同じように利用し続けた。