§33atque ita traiecto exercitu, adhibitis tribunis plebis, qui pulsi superuenerant, pro contione fidem militum flens ac ueste a pectore discissa inuocauit.
そして、このようにして軍を渡らせると、追放されてやって来た平民護民官たちを立ち会わせ、集会において、涙を流し、胸元の衣服を引き裂いて兵士たちの忠誠を呼び求めた。
existimatur etiam equestres census pollicitus singulis; quod accidit opinione falsa.
彼はまた、一人一人に騎士の財産を約束したと考えられているが、これは誤った思い込みから生じたことである。
nam cum in adloquendo adhortandoque saepius digitum laeuae manus ostentans adfirmaret se ad satis faciendum omnibus, per quos dignitatem suam defensurus esset, anulum quoque aequo animo detracturum sibi, extrema contio, cui facilius erat uidere contionantem quam audire, pro dicto accepit, quod uisu suspicabatur;
というのも、彼が語りかけ励ます中で、左手の指をしばしば示しながら、自分の尊厳を守ってくれるすべての人々に報いるためなら、自分の指輪さえも喜んで外すつもりだと確言した際、集会の端にいた人々は(彼らには演説する姿を見る方が、その声を聞くことよりも容易であったのだが)、目で見えたことから推測したことを、言われた言葉として受け取ったのである。
promissumque ius anulorum cum milibus quadringenis fama distulit.
そして、40万の資金を伴う指輪の特権が約束されたのだという噂が広まった。
§34Ordo et summa rerum, quas deinceps gessit, sic se habent.
彼がその後に行った事績の順序と要約は、次の通りである。
Picenum Vmbriam Etruriam occupauit et Lucio Domitio, qui per tumultum successor ei nominatus Corfinium praesidio tenebat, in dicionem redacto atque dimisso secundum Superum mare Brundisium tetendit, quo consules Pompeiusque confugerant quam primum transfretaturi.
ピケヌム、ウムブリア、エトルリアを占領し、騒乱の中で彼の後任に指名されてコルフィニウムを守備隊とともに保持していたルキウス・ドミティウスを屈服させてから釈放した後、上海に沿ってブルンディシウムへと急行した。 そこへは執政官たちとポンペイウスが、できるだけ早く海を渡ろうとして逃げ込んでいた。
hos frustra per omnis moras exitu prohibere conatus Romam iter conuertit appellatisque de re publica patribus ualidissimas Pompei copias, quae sub tribus legatis M. Petreio et L. Afranio et M. Varrone in Hispania erant, inuasit, professus ante inter suos, ire se ad exercitum sine duce et inde reuersurum ad ducem sine exercitu.
彼らの出航をあらゆる遅延工作で阻止しようと試みたものの果たせず、彼はローマへと道を変え、元老院議員たちに国家について呼びかけた後、ヒスパニアにいて3人の副官マルクス・ペトレイウス、ルキウス・アフラニウス、マルクス・ウァロのもとにあったポンペイウスの極めて強力な軍勢を襲撃した。 その前に彼は味方の間で、自分は将軍のいない軍隊のもとへ行き、そこから軍隊のいない将軍のもとへ戻ってくるつもりだと公言していた。
et quanquam obsidione Massiliae, quae sibi in itinere portas clauserat, summaque frumentariae rei penuria retardante breui tamen omnia subegit.
そして、途中で彼に対して門を閉ざしたマッシリアの包囲や、極度の兵糧不足によって遅れをとったものの、短期間で彼はすべてを征服した。
§35hinc urbe repetita in Macedoniam transgressus Pompeium, per quattuor paene menses maximis obsessum operibus, ad extremum Pharsalico proelio fudit et fugientem Alexandriam persecutus, ut occisum deprehendit, cum Ptolemaeo rege, a quo sibi quoque insidias tendi uidebat, bellum sane difficillimum gessit, neque loco neque tempore aequo, sed hieme anni et intra moenia copiosissimi ac sollertissimi hostis, inops ipse omnium rerum atque inparatus.
ここから再びローマ市に戻ると、マケドニアへと渡り、ほぼ4ヶ月にわたって大規模な土木構築物によって包囲していたポンペイウスを、最終的にはファルサロスの戦いで破った。 そして逃げる彼を追ってアレクサンドリアに行き、彼が殺害されたことを知ると、自分に対しても陰謀が企てられていると察知したプトレマイオス王と、実に入り組んだ戦争を行った。 それは場所も時期も有利ではなく、一年のうちの冬であり、極めて豊かで機知に富んだ敵の城壁の内部においてであり、自らはすべての物資を欠き、準備もできていなかった。
regnum Aegypti uictor Cleopatrae fratrique eius minori permisit, ueritus prouinciam facere, ne quandoque uiolentiorem praesidem nacta nouarum rerum materia esset.
勝者となった彼は、エジプトの王位をクレオパトラとその弟に委ねた。 それは、エジプトを属州とすれば、いつの日か強欲な総督を得た場合に反乱の火種となることを恐れたからである。
ab Alexandria in Syriam et inde Pontum transiit urgentibus de Pharnace nuntiis, quem Mithridatis Magni filium ac tunc occasione temporum bellantem iamque multiplici successu praeferocem, intra quintum quam adfuerat diem, quattuor quibus in conspectum uenit horis, una profligauit acie;
アレクサンドリアからシリアへ、さらにそこからポントスへと渡った。 それはファルナケスに関する急報に促されてのことであった。 彼は大ミトリダテスの子であり、当時は情勢に乗じて戦争を起こし、すでに度重なる成功によって極めて増長していたが、カエサルは到着してから5日以内、相手の視野に入ってから4時間のうちに、ただ一度の戦闘で彼を撃破した。
crebro commemorans Pompei felicitatem, cui praecipua militiae laus de tam inbelli genere hostium contigisset.
そして、これほど戦意のない敵の種類に対して軍事上の主要な名声を得ていたポンペイウスの幸運を、彼はしばしば口にした。
dehinc Scipionem ac Iubam reliquias partium in Africa refouentis deuicit, Pompei liberos in Hispania.
その後、アフリカで味方の残党を再起させていたスキピオとユバを打ち破り、ヒスパニアではポンペイウスの息子たちを打ち破った。
§36omnibus ciuilibus bellis nullam cladem nisi per legatos suos passus est, quorum C. Curio in Africa periit, C. Antonius in Illyrico in aduersariorum deuenit potestatem, P. Dolabella classem in eodem Illyrico, Cn. Domitius Caluinus in Ponto exercitum amiserunt.
すべての内乱において、彼は自身の副官たちを通じてしか敗北を喫しなかった。 彼らのうち、ガイウス・クリオはアフリカで戦死し、ガイウス・アントニウスはイリュリクムで敵の手に落ち、プブリウス・ドラベッラは同じイリュリクムで艦隊を、グナエウス・ドミティウス・カルウィヌスはポントスで軍隊を失った。
ipse prosperrime semper ac ne ancipiti quidem umquam fortuna praeterquam bis dimicauit: semel ad Dyrrachium, ubi pulsus non instante Pompeio negauit eum uincere scire, iterum in Hispania ultimo proelio, cum desperatis rebus etiam de consciscenda nece cogitauit.
彼自身は常に極めて順調に戦い、戦況が危うくなることさえ一度もなかった。 ただし2回だけは例外であった。 一度目はディッラキウムにおいてであり、そこで撃退されたものの、ポンペイウスが追撃してこなかったため、彼はポンペイウスが勝ち方を知らないのだと言った。 二度目はヒスパニアでの最後の戦闘においてであり、絶望的な状況の中で自死さえ考えたほどであった。
§37Confectis bellis quinquiens triumphauit, post deuictum Scipionem quater eodem mense, sed interiectis diebus, et rursus semel post superatos Pompei liberos.
戦争が終結すると、彼は5回の凱旋式を挙行した。 スキピオを打ち破った後には同じ月に数日の間隔を置いて4回、そしてポンペイウスの息子たちを圧倒した後に再び1回である。
primum et excellentissimum triumphum egit Gallicum, sequentem Alexandrinum, deinde Ponticum, huic proximum Africanum, nouissimum Hispaniensem, diuerso quemque apparatu et instrumento.
最初にして最も壮麗な凱旋式はガリアに対するものであり、次がアレクサンドリア、その次がポントス、これに続くのがアフリカ、最後がヒスパニアに対するもので、それぞれ異なる装飾と道具立てで行われた。
Gallici triumphi die Velabrum praeteruehens paene curru excussus est axe diffracto ascenditque Capitolium ad lumina quadraginta elephantis dextra sinistraque lychnuchos gestantibus.
ガリアの凱旋式の日、ウェラブールムを通り過ぎる際に、車軸が折れて車からほとんど放り出されそうになったが、彼は40頭の象が左右に燭台を携える灯火に照らされながらカピトリウムへと登った。
Pontico triumpho inter pompae fercula trium uerborum praetulit titulum
"veni"
· vidi·
ポントスの凱旋式では、行列の山車の間に、三語からなる銘板を掲げさせた。 "来た" 見た、勝った。
vici non acta belli significantem sicut ceteris, sed celeriter confecti notam.
これは他の凱旋式のように戦争の事績を示すものではなく、迅速に片付けられたことの象徴であった。