Humanitext Reader

小セネカ · ルキリウス宛倫理書簡 §81.9-81.16

報恩の自発性と恩恵と害の衡量

128 / 254 箇所 · ラテン語

要旨

語彙の使い分けを通じて「感謝を返す(恩に報いる)」という行為の本質的な自発性を論じ、真の報恩や愛、忠実さを理解できるのは賢者のみであること、また恩恵と害を比較・相殺する際には個々の文脈や当事者の人間関係が重要であることを説く。

§81.9Mira in quibusdam rebus verborum proprietas est et consuetudo sermonis antiqui quaedam efficacissimis et officia docentibus notis signat.
特定の事柄における言葉の適切さは驚くべきものであり、古の言葉の慣用はある事柄を、義務を教える非常に効果的な表現によって特徴づけている。
Sic certe solemus loqui: "ille illi gratiam rettulit.
確かに我々は普段このように言う。 「彼は彼に感謝を返した」と。
"Referre est ultro, quod debeas, adferre.
返すとは、自分が負っているものを自発的に届けることである。
Non dicimus "gratiam reddidit," reddunt enim et qui reposcuntur et qui inviti et qui ubilibet et qui per alium.
我々は「感謝を返却した」とは言わない。 なぜなら、返還を要求される者も、嫌々ながら返す者も、どこであれ返す者も、他人を介して返す者も、みな「返却する」からである。
Non dicimus "reposuit beneficium" aut "solvit";
我々は「恩恵を置き直した」とか「支払った」とも言わない。
nullum nobis placuit, quod aeri alieno convenit, verbum.
債務に適するいかなる言葉も、我々には気に入らなかったのだ。
§81.10Referre est ad eum, a quo acceperis, rem ferre.
返すとは、それ受け取った相手のもとへ品物を運ぶことである。
Haec vox significat voluntariam relationem;
この言葉は自発的な返還を意味している。
qui rettulit, ipse se appellavit.
感謝を返した者は、自ら進んで自分に義務の履行を求めたのである。
Sapiens omnia examinabit secum: quantum acceperit, a quo, quando, ubi, quemadmodum.
賢者はすべてのことを自分自身で吟味するだろう。 どれほど受け取ったか、誰から、いつ、どこで、どのように。
Itaque negamus quemquam scire gratiam referre nisi sapientem;
それゆえ、私たちは賢者以外の誰も感謝を返す方法を知らないと主張する。
non magis quam beneficium dare quisquam scit nisi sapiens, hic scilicet, qui magis dato gaudet quam alius accepto.
賢者以外の誰も恩恵を施す方法を知らないのと同様に。 すなわち、他人が受け取る以上に、与えることに喜びを感じるこの人のことである。
§81.11Hoc aliquis inter illa numerat, quae videmur inopinata omnibus dicere, παράδοξα Graeci vocant, et ait: "Nemo ergo scit praeter sapientem referre gratiam? Ergo nec quod debet, creditori suo reponere quisquam scit alius nec, cum emit aliquam rem, pretium venditori persolvere? "Ne nobis fiat invidia, scito idem dicere Epicurum.
誰かがこれを、我々が万人の予想に反して言っているように思われる事柄、ギリシア人が「逆説」と呼ぶもののうちに数え、こう言うだろう。 「それでは、賢者のほかに誰も感謝を返すことを知らないというのか? では、他の誰も債権者に自分の債務を返済することも、何かを買ったときに売り手に代金を支払うことも知らないというのか? 」我々が反感を買うことのないように、エピクロスも同じことを言っていると知るがよい。
Metrodorus certe ait solum sapientem referre gratiam scire
確かにメトロドロスは、賢者だけが感謝を返すことを知っていると言っている。
§81.12Deinde idem admiratur, cum dicimus: "Solus sapiens scit amare.
さらに、同じ人が我々が「賢者だけが愛することを知っている。
Solus sapiens amicus est.
賢者だけが友である」と言うときに驚嘆する。
"Atqui et amoris et amicitiae pars est referre gratiam, immo hoc magis vulgare est et in plures cadit quam vera amicitia.
しかし、感謝を返すことは愛と友情の一部分であり、むしろこれは真の友情よりも一般的であり、より多くの人々に当てはまるものである。
Deinde idem admiratur, quod dicimus fidem nisi in sapiente non esse, tamquam non ipse idem dicat.
さらに、同じ人は、賢者の中にしか忠実さは存在しないと我々が言うことに驚嘆するが、まるで彼自身が同じことを言っていないかのようである。
An tibi videtur fidem habere, qui referre gratiam nescit?
あるいは、感謝を返すことを知らない者が、忠実さを有していると君には思われるだろうか。
§81.13Desinant itaque infamare nos tam quam incredibilia iactantes et sciant apud sapientem esse ipsa honesta, apud vulgum simulacra rerum honestarum et effigies.
それゆえ、彼らは我々が信じがたいことを言いふらしているかのように誹謗するのをやめるべきであり、徳そのものは賢者のもとにあり、大衆のもとにあるのは徳のある事柄の似姿や影にすぎないということを知るべきである。
Nemo referre gratiam scit nisi sapiens.
賢者以外に感謝を返すことを知る者はいない。
Stultus quoque, utcumque scit et quemadmodum potest, referat;
愚者もまた、どのようにであれ自分が知り、できる方法で感謝を返すようにせよ。
scientia illi potius quam voluntas desit.
彼に欠けているのは意志ではなく、むしろ知識なのだから。
Velle non discitur.
意志することは学ばれるものではない。
§81.14Sapiens inter se omnia conparabit, maius enim aut minus fit, quamvis idem sit, tempore, loco, causa, Saepe enim hoc non potuere divitiae in domum infusae, quod opportune dati mille denarii.
賢者はすべての事柄を互いに比較するだろう。 なぜなら、同じ事柄であっても、時間、場所、理由によって、より大きくもより小さくもなるからである。 というのも、時宜を得て与えられた千デナリウスがなしたことを、家に注ぎ込まれた富がなしえなかった、ということがしばしばあるからである。
Multum enim interest, donaveris an succurreris, servaverit illum tua liberalitas an instruxerit.
なぜなら、単に贈り物をしたのか、それとも苦境を救ったのか、君の気前の良さが彼を救ったのか、それとも単に飾り立てたのかによって、大きな違いがあるからである。
Saepe quod datur, exiguum est, quod sequitur ex eo, magnum.
しばしば、与えられるものは僅かであっても、そこから生じる結果は大きい。
Quantum autem existimas interesse, utrum aliquis quod derat a se, quod praestabat, sumpserit an beneficium acceperit ut daret?
ところで、不足しているもの、すなわち自分が提供するものを、自分自身から工面して取ったのか、それとも与えるために恩恵を受け取ったのか、その間にどれほどの違いがあると君は思うか。
§81.15Sed ne in eadem, quae satis scrutati sumus, revolvamur.
だが、すでに十分に吟味した同じ事柄に逆戻りしないようにしよう。
In hac conparatione beneficii et iniuriae vir bonus iudicabit quidem quod erit aequissimum, sed beneficio favebit;
恩恵と害とのこの比較において、善い人は最も公正と思われることを判断するだろうが、恩恵に味方するだろう。
in hanc erit partem proclivior.
彼はこの側により傾くだろう。
§81.16Plurimum autem momenti persona solet adferre in rebus eiusmodi: "Dedisti mihi beneficium in servo, iniuriam fecisti in patre.
しかし、この種のことにおいては、当事者が最も大きな影響をもたらすものである。 「お前は奴隷に関して私に恩恵を施したが、父に関して私に害を与えた。
Servasti mihi filium, sed patrem abstulisti.
お前は私の息子を救ったが、父を奪い去った。
"Alia deinceps, per quae procedit omnis conlatio, prosequitur et, si pusillum erit, quod intersit, dissimulabit.
」善い人は、すべての比較が経るべき他の一連の要素を追究し、その差がごくわずかであるならば、それを見過ごすだろう。
Etiam si multum fuerit, sed si id donari salva pietate ac fide poterit, remittet;
たとえその差が大きくとも、親愛の情や信義を損なわずにそれを許すことができるなら、彼はそれを免除するだろう。
id est, si ad ipsum tota pertinebit iniuria.
すなわち、その害が全面的に彼自身に関わるものであるならば。

語釈・文法注

  1. 81.10ipse se appellavit — 動詞 appellare は法的な文脈において「債務者に対して履行を催告する、督促する」を意味する。したがってこの記述は、感謝を返す(gratiam referre)という行為が他者からの請求によるものではなく、自己自身の良心による自発的な義務の要請であることを表現している。
  2. 81.14utrum aliquis quod derat a se, quod praestabat, sumpserit — 間接疑問節を導く utrum 節の内部で、quod derat(不足していたもの)が sumpserit の目的語であり、a se(自分自身から)がこれに掛かる。さらに quod praestabat(自身が提供しようとしていたもの)が、quod derat に対する一種の同格節として補足的に機能している。全体として、「他人に依存せず、自身が提供するはずの不足分を自分自身の中から工面した」という緊密な対比構造をなす。
  3. 81.16salva pietate ac fide — 形容詞 salvus(無事な、損なわれない)と、奪格の名詞 pietas(情愛、義務感)および fides(信義、忠実)による「名詞+形容詞」型の奪格独立構文(あるいは付帯状況の奪格)。「親愛の情や信義を損なうことなしに」という許容の条件を示している。

この箇所を引用する

小セネカ, ルキリウス宛倫理書簡 §81.9-81.16. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1017.phi015.humanitext-lat2:81.9-81.16

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。