Humanitext Reader

小セネカ · ルキリウス宛倫理書簡 §81.1-81.8

恩知らずへの対応と恩恵の継続

127 / 254 箇所 · ラテン語

要旨

恩知らずな人間に遭遇したという不満に対して、セネカは恩恵を施すことをやめてはならないと説き、恩恵と後に与えられた害がどのように相殺されるべきかを議論する。

§81.1Querens incidisse te in hominem ingratum.
君は恩知らずな人間に遭遇したとこぼしている。
Si hoc nunc primum, age aut fortunae aut diligentiae tuae gratias.
もしこれが今初めてのことなら、運命か、あるいは君自身の慎重さに感謝するがよい。
Sed nihil facere hoc loco diligentia potest nisi te malignum.
だが、この場合、慎重さは君を不親切にする以外には何もできない。
Nam si hoc periculum vitare volueris, non dabis beneficia;
というのも、もしこの危険を避けようと望むなら、君は恩恵を施さなくなるからだ。
ita ne apud alium pereant, apud te peribunt.
そうすれば、恩恵が他人のところで無駄になることのないようにと、君自身のところで無駄になってしまうことになる。
Non respondeant potius quam non dentur.
恩恵が返ってこない方が、施されないよりもましである。
Et post malam segetem serendum est;
そして、不作の後でも、種は蒔かねばならない。
saepe quicquid perierat adsidua infelicis soli sterilitate, unius anni restituit ubertas.
不毛な土地の絶え間ない不妊によって失われていたものを、たった一年の豊作が回復させることはよくあることだ。
§81.2Est tanti, ut gratum in venias, experiri et ingratos.
感謝する人に出会うためなら、恩知らずな者たちをも試してみる価値はある。
Nemo habet tam certam in beneficiis manum, ut non saepe fallatur;
恩恵を施すにあたって、それほど確かな手を持っていて、めったに騙されないで済む者など誰もいない。
aberrent, ut aliquando haereant.
時には標的に命中するためには、弾がそれることもあるのだ。
Post naufragium maria temptantur.
難破の後でも、海は試される。
Faeneratorem non fugat a foro decoctor.
破産者がいたとしても、金貸しが市場から逃げ出すことはない。
Cito inerti otio vita torpebit, si relinquendum est, quicquid offendit;
もし、障害となるものすべてを放棄しなければならないとしたら、人生はすぐに無気力な怠惰のうちに麻痺してしまうだろう。
te vero benigniorem haec ipsa res faciat.
それどころか、まさにこの事実こそが君をより寛大にさせるようにせよ。
Nam cuius rei eventus incertus est, id ut aliquando procedat, saepe temptandum est.
なぜなら、結果が不確実な事柄は、いつか成功するために、何度も試みられなければならないからである。
§81.3Sed de isto satis multa in iis libris locuti sumus, qui de beneficiis inscribuntur.
しかし、この件については、『恩恵について』と題された本の中で、すでに十分に多くを語った。
Illud magis quaerendum videtur, quod non satis, ut existimo, explicatum est, an is, qui profuit nobis, si postea nocuit, paria fecerit et nos debito solverit.
むしろ次のような問いを検討すべきだと思われる。 私の考えでは、それは十分に説明されていない。 すなわち、我々に益を与えてくれた人が、もし後に害を与えた場合、帳尻を合わせて我々を債務から解放したことになるのだろうか、という問いである。
Adice, si vis, et illud: multo plus postea nocuit quam ante profuerat.
望むなら、次のことも付け加えるがよい。 すなわち、彼が後に与えた害は、以前に与えた益よりもはるかに大きかった、という状況を。
§81.4Si rectam illam rigidi iudicis sententiam quaeris, alterum ab altero absolvet et dicet: "Quamvis iniuriae praeponderent, tamen beneficiis donetur, quod ex iniuria superest.
もし君が、厳格な裁判官のあの正しい判決を求めるなら、彼は一方を他方によって免除し、次のように言うだろう。 「たとえ害の方が重いとしても、害から生じた超過分は、恩恵に免じて許されるべきである。
"Plus nocuit; sed prius profuit.
」彼はより多く害したが、先に益した。
Itaque habeatur et temporis ratio.
それゆえ、時間の考慮もなされるべきである。
§81.5Iam illa manifestiora sunt, quam ut admoneri debeas quaerendum esse, quam libenter profuerit, quam invitus nocuerit, quoniam animo et beneficia et iniuriae constant.
さて、以下のことはあまりにも明白であるため、君は改めて注意を促される必要もないほどだ。 すなわち、彼がどれほど喜んで益をもたらし、どれほど気が進まないまま害を与えたかを問わねばならない、ということである。 なぜなら、恩恵も害も、意図によって決まるからである。
"Nolui beneficium dare;
「私は恩恵を施したくはなかった。
victus sum aut verecundia aut instantis pertinacia aut spe. "
ただ、羞恥心か、あるいは執拗に求める者のしつこさか、あるいは何らかの期待に屈したのだ。
§81.6Eo animo quidque debetur, quo datur, nec quantum sit, sed a quali profectum voluntate, perpenditur.
」すべてのものは、それが与えられるときと同じ心根によって返されるべき債務となり、それがどれほどの大きさであるかではなく、どのような意志から生じたものであるかが熟考される。
Nunc coniectura tollatur;
今や推測は取り払われるとしよう。
et illud beneficium fuit et hoc, quod modum beneficii prioris excessit, iniuria est.
以前のあの行為は恩恵であり、今回のこの、以前の恩恵の度合いを超えた行為は害である。
Vir bonus utrosque calculos sic ponit, ut se ipse circumscribat;
善い人は両方の計算の石を、自分自身に不利になるように置く。
beneficio adicit, iniuriae demit.
彼は恩恵には加え、害からは差し引くのだ。
Alter ille remissior iudex, quem esse me malo, iniuriae oblivisci iubebit, officii meminisse. "
もう一方の、より寛大な裁判官――私は自分がそうでありたいと願うが――は、害は忘れて、受けた恩義は記憶しているようにと命じるだろう。
§81.7Hoc certe," inquis, "iustitiae convenit, suum cuique reddere, beneficio gratiam, iniuriae talionem aut certe malam gratiam.
「これこそが確かに、」と君は言うだろう、「各人にその受けるべきものを返すという正義にかなっている。 恩恵には感謝を、害には報復を、あるいは少なくとも悪意ある報いを。
"Verum erit istud, cum alius iniuriam fecerit, alius beneficium dederit;
」その主張が正しいのは、ある人が害をなし、別の人が恩恵を与えた場合である。
nam si idem est, beneficio vis iniuriae extinguitur.
というのも、もし同一人物であるなら、恩恵によって害の力は消し去られるからだ。
Nam cui, etiam si merita non antecessissent, oportebat ignosci, post beneficia laedenti plus quam venia debetur.
なぜなら、たとえ事前の功績がなかったとしても許されるべきであった相手が、恩恵を施した後に害を与えてくる場合、彼には単なる許し以上のものが支払われるべきだからである。
§81.8Non pono utrique par pretium.
私は両者に等しい価値を置かない。
Pluris aestimo beneficium quam iniuriam.
私は恩恵を害よりも高く評価する。
Non omnes grati sciunt debere beneficium;
感謝している者すべてが、恩恵をいかに負うべきかを知っているわけではない。
potest etiam inprudens et rudis et unus e turba, utique dum prope est ab accepto;
思慮を欠いた者、無教養な者、大衆の一人でさえも、特に恩恵を受け取って間もない間は感謝することはできる。
ignorat autem, quantum pro eo debeat.
しかし、彼はその恩恵に対してどれほど負っているかを知らない。
Uni sapienti notum est, quanti res quaeque taxanda sit.
それぞれの事物がいくらに評価されるべきかを知っているのは、ただ賢者だけである。
Nam ille, de quo loquebar modo, stultus etiam si bonae voluntatis est, aut minus quam debet aut alio quam debet tempore aut quo non debet loco reddit.
というのも、私が先ほど語っていたあの愚者は、たとえ善意を持っているとしても、義務よりも少なく、あるいはあるべきでない時に、あるいはあるべきでない場所で恩恵を返すからである。
Id quod referendum est, effundit atque abicit.
彼は、返されるべきものを浪費し、投げ捨ててしまうのだ。

語釈・文法注

  1. 81.1Querens incidisse te in hominem ingratum — 主動詞が省略されており、分詞 "querens"(不満を言っている)が手紙の冒頭で対話のきっかけとして機能している。ここでは "es"(〜している)が省略された形、あるいは「君が…とこぼしていることについてだが」という前置きとして解釈される。
  2. 81.1ita ne apud alium pereant, apud te peribunt — "ne... pereant" は目的節(〜しないように)。"apud te peribunt" は「君自身のところで(施されずに)無駄になる」という意味で、他人に感謝されないことを恐れて恩恵を施さないならば、それ自体が恩恵の喪失(自己の徳の機会の損失)になるという逆説を示している。
  3. 81.2Est tanti, ut gratum invenias, experiri et ingratos — "tanti" は価値の属格(それだけの価値がある)。不定詞句 "experiri et ingratos"(恩知らずな者たちをも試すこと)が主語であり、"ut gratum invenias" は「感謝する人に出会うために」という目的を表す接続法節。
  4. 81.4Quamvis iniuriae praeponderent, tamen beneficiis donetur, quod ex iniuria superest — "donetur" は受動態接続法現在(許される、免除されるべきである)。"quod ex iniuria superest"(害から残るもの、すなわち害の超過分)がその主語であり、"beneficiis" は「恩恵に対して、恩恵のゆえに」という与格(恩恵に免じて免除される)として機能している。
  5. 81.6Vir bonus utrosque calculos sic ponit, ut se ipse circumscribat — "calculum ponere" は「計算の石を置く(計算する)」という慣用表現。"circumscribere" はここでは「欺く、だます、制限する」の意で、全体として「善い人は自分自身が損をする(不利になる)ように計算を立てる」ことを意味する。

この箇所を引用する

小セネカ, ルキリウス宛倫理書簡 §81.1-81.8. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1017.phi015.humanitext-lat2:81.1-81.8

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。