§81.9Mira in quibusdam rebus verborum proprietas est et consuetudo sermonis antiqui quaedam efficacissimis et officia docentibus notis signat.
특정 사안들에 있어서 어휘의 적절함은 놀라우며, 고대 언어의 관습은 의무를 가르쳐 주는 매우 효과적인 표현들로 어떤 사안들을 규정하네.
Sic certe solemus loqui: "ille illi gratiam rettulit. "Referre est ultro, quod debeas, adferre.
우리는 참으로 이렇게 말하곤 하지. "그가 그에게 감사함을 되돌려주었다." 되돌려주는 것이란 자기의 빚진 바를 스스로 자발적으로 가져다주는 것이네.
Non dicimus "gratiam reddidit," reddunt enim et qui reposcuntur et qui inviti et qui ubilibet et qui per alium.
우리는 "감사함을 반환했다"라고는 말하지 않는데, 왜냐하면 반환을 요구받은 자도, 마지못해 돌려주는 자도, 어디서든 돌려주는 자도, 타인을 통해 돌려주는 자도 모두 반환하는 것이기 때문이네.
Non dicimus "reposuit beneficium" aut "solvit";
우리는 "은혜를 도로 놓았다"라거나 "청산했다"라고도 말하지 않네.
nullum nobis placuit, quod aeri alieno convenit, verbum.
채무에 합당한 단어는 그 어떤 것도 우리 마음에 들지 않았기 때문이네.
§81.10Referre est ad eum, a quo acceperis, rem ferre.
되돌려주는 것이란 그것을 받았던 사람에게 물건을 나르는 것이네.
Haec vox significat voluntariam relationem;
이 단어는 자발적인 보답을 의미하네.
qui rettulit, ipse se appellavit.
되돌려준 자는 스스로 자신을 이행하도록 소환한 것이네.
Sapiens omnia examinabit secum: quantum acceperit, a quo, quando, ubi, quemadmodum.
현자는 자기 안에서 모든 것, 즉 얼마나 받았는지, 누구로부터, 언제, 어디서, 어떻게 받았는지를 음미할 것이네.
Itaque negamus quemquam scire gratiam referre nisi sapientem;
그러므로 우리는 현자가 아니고서는 그 누구도 감사함을 되돌려줄 줄 모른다고 주장하네.
non magis quam beneficium dare quisquam scit nisi sapiens, hic scilicet, qui magis dato gaudet quam alius accepto.
현자가 아니고서는 그 누구도 은혜를 베풀 줄 모르는 것과 마찬가지로 말이네. 즉, 다른 이가 받는 것보다 자기가 주는 것에서 더 기쁨을 느끼는 이 사람 말일세.
§81.11Hoc aliquis inter illa numerat, quae videmur inopinata omnibus dicere, παράδοξα Graeci vocant, et ait: "Nemo ergo scit praeter sapientem referre gratiam? Ergo nec quod debet, creditori suo reponere quisquam scit alius nec, cum emit aliquam rem, pretium venditori persolvere? "Ne nobis fiat invidia, scito idem dicere Epicurum.
누군가는 이것을 우리가 모든 이의 예상에 반해 말하는 것처럼 보이는 저 사안들, 즉 그리스인들이 '역설'이라 부르는 것들 속에 포함시키며 이렇게 말할 것이네. "그렇다면 현자 외에는 아무도 감사함을 되돌려줄 줄 모른단 말인가? 그렇다면 다른 어느 누구도 자기 채권자에게 진 빚을 갚을 줄 모르고, 물건을 살 때 판매자에게 대금을 치를 줄도 모른단 말인가?" 우리가 미움을 사지 않도록, 에피쿠로스도 똑같은 말을 하고 있음을 알게나.
Metrodorus certe ait solum sapientem referre gratiam scire
메트로도로스는 확실히 현자만이 감사함을 되돌려줄 줄 안다고 말하네.
§81.12Deinde idem admiratur, cum dicimus: "Solus sapiens scit amare.
나아가 동일한 이가 우리가 "오직 현자만이 사랑할 줄 안다.
Solus sapiens amicus est.
오직 현자만이 친구다"라고 말할 때 놀라워하네.
"Atqui et amoris et amicitiae pars est referre gratiam, immo hoc magis vulgare est et in plures cadit quam vera amicitia.
하지만 감사함을 되돌려주는 것은 사랑과 우정의 일부이며, 오히려 이것은 진정한 우정보다 더 흔하고 더 많은 사람에게 해당하는 일이네.
Deinde idem admiratur, quod dicimus fidem nisi in sapiente non esse, tamquam non ipse idem dicat.
나아가 동일한 이가 우리가 현자 외에는 신의가 존재하지 않는다고 말하는 것에 놀라워하는데, 마치 자기 자신도 똑같은 말을 하지 않는 것처럼 구네.
An tibi videtur fidem habere, qui referre gratiam nescit?
감사함을 되돌려줄 줄 모르는 이가 신의를 지니고 있는 것으로 그대에게는 보이는가?
§81.13Desinant itaque infamare nos tam quam incredibilia iactantes et sciant apud sapientem esse ipsa honesta, apud vulgum simulacra rerum honestarum et effigies.
그러므로 그들은 우리가 믿을 수 없는 일들을 늘어놓는 것처럼 비방하는 일을 그만두고, 현자에게는 고결함 자체가 있고, 대중에게는 고결한 사물들의 모조품과 그림자가 있을 뿐임을 알아야 하네.
Nemo referre gratiam scit nisi sapiens.
현자 외에는 아무도 감사함을 되돌려줄 줄 모르네.
Stultus quoque, utcumque scit et quemadmodum potest, referat;
어리석은 자 역시 그가 아는 대로, 그리고 힘닿는 대로 되돌려주게나.
scientia illi potius quam voluntas desit.
그에게 부족한 것은 의지가 아니라 차라리 지식이어야 하네.
Velle non discitur.
의지를 품는 것은 배워서 얻는 것이 아니기 때문이네.
§81.14Sapiens inter se omnia conparabit, maius enim aut minus fit, quamvis idem sit, tempore, loco, causa, Saepe enim hoc non potuere divitiae in domum infusae, quod opportune dati mille denarii.
현자는 모든 것을 서로 비교할 것이네. 동일한 사물이라 할지라도 시간, 장소, 원인에 따라 더 커지거나 작아지기 때문이네. 때로는 집에 쏟아부어진 재물이 하지 못했던 일을, 적절한 때에 주어진 천 데나리우스가 해내기도 하네.
Multum enim interest, donaveris an succurreris, servaverit illum tua liberalitas an instruxerit.
단순히 선물을 준 것인지 아니면 곤경을 구제해 준 것인지, 그대의 너그러움이 그를 구원한 것인지 아니면 채워준 것인지에 따라 큰 차이가 있기 때문이네.
Saepe quod datur, exiguum est, quod sequitur ex eo, magnum.
종종 주어지는 것은 보잘것없으나, 그로부터 비롯되는 결과는 대단히 크네.
Quantum autem existimas interesse, utrum aliquis quod derat a se, quod praestabat, sumpserit an beneficium acceperit ut daret?
그런데 부족했던 바를 자신이 제공하는 것 중에서 스스로 취한 것과, 주기 위해 은혜를 입은 것 사이에 얼마나 큰 차이가 있다고 그대는 생각하는가?
§81.15Sed ne in eadem, quae satis scrutati sumus, revolvamur.
하지만 이미 충분히 살펴본 똑같은 이야기들로 되돌아가지 않도록 하세.
In hac conparatione beneficii et iniuriae vir bonus iudicabit quidem quod erit aequissimum, sed beneficio favebit;
은혜와 해악의 이 비교에서 선한 사람은 참으로 가장 공정할 것을 판정하겠지만, 은혜의 편을 들어줄 것이네.
in hanc erit partem proclivior.
그는 이쪽 방향으로 더 기울어질 것이네.
§81.16Plurimum autem momenti persona solet adferre in rebus eiusmodi: "Dedisti mihi beneficium in servo, iniuriam fecisti in patre.
그런데 이러한 일에 있어서 대개 인물이 가장 큰 비중을 차지하네. "그대는 내게 내 노예를 통해서는 은혜를 베풀었으나, 내 아버지를 통해서는 해악을 끼쳤소.
Servasti mihi filium, sed patrem abstulisti. "Alia deinceps, per quae procedit omnis conlatio, prosequitur et, si pusillum erit, quod intersit, dissimulabit.
내 아들을 구해주었으나 내 아버지를 앗아갔소." 그는 모든 비교가 진행되는 다른 요소들을 차례로 추적하여, 그 차이가 미미하다면 못 본 체해 줄 것이네.
Etiam si multum fuerit, sed si id donari salva pietate ac fide poterit, remittet;
비록 그것이 크다 할지라도 효성과 신의를 지키면서 그것을 눈감아 줄 수 있다면 탕감해 줄 것이네.
id est, si ad ipsum tota pertinebit iniuria.
즉, 그 해악이 온전히 자기 자신에게만 관련된 것일 경우에 말이네.