Humanitext Reader

小セネカ · ルキリウス宛倫理書簡 §78.1-78.10

病気と肉体の苦痛に対する哲学による克服

121 / 254 箇所 · ラテン語

要旨

セネカはルキリウスの病気に対し、自身も若い頃に深刻なカタルに苦しみ、哲学と友人の愛によって自殺を思いとどまって立ち直った経験を語る。そして、肉体の激痛は自然の摂理によっていずれ麻痺し、精神を肉体から切り離して理性(神聖な部分)に生きることこそが最良の処方箋であると説く。

§78.1Vexari te destillationibus crebris ac febriculis, quae longas destillationes et in consuetudinem adductas secuntur, eo molestius mihi est, quia expertus sum hoc genus valetudinis, quod inter initia contempsi;
君が度重なるカタルと微熱に苦しんでいることは――これは長引くカタルや慢性化したカタルに伴って起こるものですが――、私にとってそれだけいっそう辛いことです。 というのも、私もかつては最初は軽視していたこの種の病を経験したからです。
poterat adhuc adulescentia iniurias ferre et se adversus morbos contumaciter gerere.
若いうちはまだ、体に受ける害毒に耐え、病気に抗して強気に振る舞うこともできました。
Deinde succubui et eo perductus sum, ut ipse destillarem ad summam maciem deductus.
しかしその後、私は屈服し、極度の衰弱にまで追い込まれて、自分自身がカタルを流すような状態にまで至ったのです。
§78.2Saepe impetum cepi abrumpendae vitae;
私はしばしば、自ら命を絶とうという衝動に駆られました。
patris me indulgentissimi senectus retinuit.
しかし、私をこの上なく愛してくれた父の老境が、私を引き留めました。
Cogitavi enim non quam fortiter ego mori possem, sed quam ille fortiter desiderare non posset.
というのも私は、自分がどれほど勇敢に死にうるかではなく、父がどれほど勇敢には私を失う悲しみに耐えられないか(私を惜しまずにいられないか)を考えたからです。
Itaque imperavi mihi, ut viverem.
それゆえ私は自分に、生きることを命じました。
Aliquando enim et vivere fortiter facere est.
なぜなら、時には生きることさえも、勇敢な行為だからです。
§78.3Quae mihi tunc fuerint solacio dicam, si prius hoc dixero, haec ipsa, quibus adquiescebam, medicinae vim habuisse.
そのとき何が私にとって慰めとなったかを語りましょう。 ただし、あらかじめこれだけは言わせてください。 私が心の安らぎを得ていたまさにこれらのことが、治療の力を持っていたのだと。
In remedium cedunt honesta solacia, et quicquid animum erexit, etiam corpori prodest.
気高い慰めは治療の効果へと変わり、心を奮い立たせるものは何であれ、体にとっても益となるのです。
Studia mihi nostra saluti fuerunt.
私たちの学問的探究が、私にとって健康の救いとなりました。
Philosophiae acceptum fero, quod surrexi, quod convalui.
私が立ち上がり、回復したのは哲学のおかげです。
Illi vitam debeo et nihil illi minus debeo.
私は哲学に命を負っており、それより少ないものを彼女に負っているのではありません。
§78.4Multum mihi contulerunt ad bonam valetudinem amici, quorum adhortationibus, vigiliis, sermonibus adlevabar.
友人たちが私の健康回復に大いに貢献してくれた。 彼らの励まし、看病、語らいによって、私は慰められた。
Nihil aeque, Lucili, virorum optime, aegrum reficit atque adiuvat quam amicorum adfectus;
最善の人ルキリウスよ、病人を、友人たちの愛情ほどに元気づけ助けるものは他にない。
nihil aeque expectationem mortis ac metum subripit.
死への予期や恐れをこれほど静かに奪い去ってくれるものは他にない。
Non iudicabam me, cum illos superstites relinquerent mori.
私は、彼らを生き残らせて(この世に残して)いくとき、自分が死ぬのだとは思わなかった。
Putabam, inquam, me victurum non cum illis, sed per illos.
私は、彼らとともにではなく、彼らを通して生き続けるだろうと思ったのだ。
Non effundere mihi spiritum videbar, sed tradere.
私は、息を引き取るのではなく、託すのだと感じられた。
Haec mihi dederunt voluntatem adiuvandi me et patiendi omne tormentum;
これらのことが、私に自分自身を助け、あらゆる苦痛に耐えようとする意志を与えた。
alioqui miserrimum est, cum animum moriendi proieceris, non habere vivendi.
さもなければ、死ぬ覚悟を捨ててしまったときに、生きる意志も持たないというのは、この上なく惨めなことである。
§78.5Ad haec ergo remedia te confer.
それゆえ、これらの治療法に身を委ねなさい。
Medicus tibi quantum ambules, quantum exercearis, monstrabit;
医師は君に、どれほど歩くべきか、どれほど運動すべきかを示すだろう。
ne indulgeas otio, ad quod vergit iners valetudo;
怠惰な健康状態が陥りがちな無為に身を任せてはならない。
ut legas clarius et spiritum, cuius iter ac receptaculum laborat, exerceas;
よりはっきりした声で音読し、その通路と受け皿が苦しんでいる呼吸を鍛えるように。
ut naviges et viscera molli iactatione concutias;
船に乗って内臓を緩やかな揺れで刺激するように。
quibus cibis utaris, vinum quando virium causa advoces, quando intermittas, ne inritet et exasperet tussim.
どのような食事を摂るべきか、体力をつけるためにいつワインを呼び寄せ、いつ中断すべきかを。 それは咳を刺激し悪化させないためである。
Ego tibi illud praecipio, quod non tantum huius morbi, sed totius vitae remedium est: contemne mortem.
私は君に、この病気のためだけでなく、全生涯のための治療法となる次のことを命じる。 すなわち、死を軽蔑せよ、と。
Nihil triste est, cum huius metum effugimus.
この(死の)恐怖から逃れたとき、悲しいことは何もないのだ。
§78.6Tria haec in omni morbo gravia sunt: metus mortis, dolor corporis, intermissio voluptatum.
いかなる病気においても、これら三つのことが重荷である。 死への恐怖、肉体の痛み、そして快楽の中断。
De morte satis dictum est;
死については十分に語られた。
hoc unum dicam, non morbi hunc esse sed naturae metum Multorum mortem distulit morbus et saluti illis fuit videri perire.
これだけ言っておこう。 これは病気の恐怖ではなく、自然の掟に対する恐怖なのだと。 病気が多くの人の死を遅らせ、死にかけているように見えることが彼らにとって救いとなった。
Morieris, non quia aegrotas, sed quia vivis.
君が死ぬのは、病気だからではなく、生きているからである。
Ista te res et sanatum manet;
その運命は君が治った後にも待ち受けている。
cum convalueris, non mortem, sed valetudinem effugies.
回復したとき、君が逃れるのは死ではなく、病気(不健康な状態)なのだ。
§78.7Ad illud nunc proprium incommodum revertamur: magnos cruciatus habet morbus.
さて、あの病気固有の不都合(肉体の痛み)に戻ろう。 病気は大きな激痛を伴う。
Sed hos tolerabiles intervalla faciunt.
しかし、間隔(痛みの休止期)がこれらを耐え忍びうるものにする。
Nam summi doloris intentio invenit finem.
というのも、極限の痛みの高まりは終わりを見出すからである。
Nemo potest valde dolere et diu;
誰も、激しく、かつ長く痛み続けることはできない。
sic nos amantissima nostri natura disposuit, ut dolorem aut tolerabilem aut brevem faceret.
私たちをこの上なく愛する自然は、痛みを耐えうるものにするか、さもなければ短いものにするように、私たちをそのように設計したのである。
§78.8Maximi dolores consistunt in macerrimis corporis partibus;
最大の痛みは、肉体の最も肉の薄い部分に生じる。
nervi articulique et quicquid aliud exile est, acerrime saevit, eum in arto vitia concepit.
神経や関節、その他あらゆる細い箇所は、その狭い場所に欠陥(病根)が宿るとき、最も激しく猛威を振るう。
Sed cito hae partes obstupescunt et ipso dolore sensum doloris amittunt, sive quia spiritus naturali prohibitus cursu et mutatus in peius vim suam, qua viget admonetque nos, perdit, sive quia corruptus umor, cum desiit habere, quo confluat, ipse se elidit et iis, quae nimis implevit, excutit sensum.
しかし、これらの部位はすぐに麻痺し、痛みそのものによって痛みの感覚を失う。 それは、呼吸(生気)が自然な流れを妨げられ、悪化して、自らが活力を持ち私たちに感覚を与えるその力を失うからであるか、あるいは、汚れた体液が、流れ込む場所を失ったときに、自ら押し潰されて、過度に満たした部分の感覚を奪うからである。
§78.9Sic podagra et cheragra et omnis vertebrarum dolor nervorumque interquiescit, cum illa, quae torquebat, hebetavit;
このようにして、痛風や手の痛風、そしてあらゆる脊椎や神経の痛みは、かつて苦しめていたその(痛み)が部位を麻痺させたときに、ひとまず休止する。
omnium istorum prima verminatio vexat, impetus mora extinguitur et finis dolendi est optorpuisse.
これらすべてのうち、最初の疼きが最も苦しめるが、その勢いは時間の経過とともに消し去られ、痛みの終わりは麻痺することなのである。
Dentium, oculorum, aurium dolor ob hoc ipsum acutissimus est, quod inter angusta corporis nascitur, non minus, mehercule, quam capitis ipsius;
歯、目、耳の痛みは、まさに肉体の狭い場所で生じるがゆえに、この上なく激しいものである。 誓って言えば、頭痛そのものに劣らず激しい。
sed si incitatior est, in alienationem soporemque convertitur.
しかし、もしそれが激しさを増すならば、意識混濁や昏睡状態へと移行する。
§78.10Hoc itaque solacium vasti doloris est, quod necesse est desinas illum sentire, si nimis senseris.
それゆえ、この莫大な痛みの慰めは、もしそれを過度に感じるならば、それを感じるのをやめざるをえなくなる(=感覚が麻痺する)ということである。
Illud autem est, quod imperitos in vexatione corporis male habet: non adsueverunt animo esse contenti.
しかし、肉体の苦痛において無知な人々を苦しめるのは次のことである。 すなわち、彼らは心(精神)において満足することに慣れていないのだ。
Multum illis cum corpore fuit.
彼らは肉体と深く関わりすぎていたのである。
Ideo vir magnus ac prudens animum diducit a corpore et multum cum meliore ac divina parte versatur, cum hac querula et fragili quantum necesse est.
それゆえ、偉大で賢明な人は、精神を肉体から引き離し、より優れた神聖な部分(精神・理性)と多く交わり、この不平がちで壊れやすい部分(肉体)とは、必要最小限しか交わらないのである。

語釈・文法注

  1. 182desiderare — 「(死者を)惜しむ、恋しく思う、不在を嘆く」の意。ここでは対格主語(不定詞の意味上の主語)としての `ille`(父)が、セネカの死をどれほど「悲しまずにいられないか」を意味する。
  2. 182nihil illi minus debeo — 「私は哲学に、それ(=命)より少ないものを負っているのではない」という二重否定に近い構造。哲学には、命を救われたことと同じか、それ以上に計り知れない恩義があることを強調する表現。
  3. 182cum illos superstites relinquerem — 接続法未完了 `relinquerem` を用いた `cum` 節。「彼らを生き残らせて(残して)いくとき」という状況を表す。
  4. 184ut legas... ut naviges — 前文の `Medicus tibi... monstrabit`(医師は君に示すだろう)あるいは主動詞 `confer`(身を委ねよ)から受ける間接命令・名詞節の並列。医師による具体的な指示(音読すること、船旅をすることなど)を表現している。
  5. 186animo esse contenti — 形容詞 `contentus` +奪格で「〜に満足する、〜だけで充足する」の意。精神(`animo`)の領域だけで充足し、肉体に依存しない生き方に慣れていない無知な人々(`imperitos`)の状態を指す。

この箇所を引用する

小セネカ, ルキリウス宛倫理書簡 §78.1-78.10. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1017.phi015.humanitext-lat2:78.1-78.10

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。