§9.3.52arma virumque — multum ille et terris — multa quoque.
「武具と人を」―「彼が陸において大いに」―「多くのことをまた」。
§9.3.53adverbia quoque et pronomina variantur, hic illum vidi iuvenem, — bis senos cui nostra dies, — hic mihi responsum primus dedit ille petenti.
副詞や代名詞も変化を伴って繰り返される。 「ここで私はあの若者を見た、」―「彼に私たちの祭壇は年に十二日、」―「ここで彼が求める私に最初の答えを与えた。
sed utrumque horum acervatio est, tantum iuncta aut dissoluta.
」しかし、これらの両方は「積み重ね」であり、単に結合されているか、あるいは溶解しているかの違いにすぎない。
§9.3.54omnibus scriptores sua nomina dederunt, sed varia et ut cuique fingenti placuit.
これらすべてに作家たちは独自の名称を与えてきたが、それらは多様であり、それぞれ造語する者の好みに応じたものであった。
fons quidem unus, quia acriora facit et instantiora quae dicimus et vim quandam prae se ferentia velut saepius erumpentis adfectus.
しかし源泉は一つであり、なぜならそれは私たちの語る事柄をより鋭く、より迫真のものにし、いわば何度も噴出する感情のような、ある種の力を示すものにするからである。
gradatio, quae dicitur κλῖμαξ apertiorem habet artem et magis adfectatam ideoque esse rarior debet.
グラダティオー(漸層法)、ギリシア語でクリマクスと呼ばれるものは、より露骨な技巧を持ち、より意図的(気取ったもの)であるため、より稀に用いられるべきである。
§9.3.55est autem ipsa quoque adiectionis;
しかし、これもまた付加によるものである。
repetit enim quae dicta sunt et, priusquam ad aliud descendat, in prioribus resistit.
なぜなら、すでに言われたことを繰り返し、別のことへ進む前に、前のものに留まるからである。
eius exemplum ex Graeco notissimo transferatur: non enim dixi quidem sed non scripsi, nec scripsi quidem sed non obii legationem, nec obii quidem legationem sed non persuasi Thebanis.
その例を非常によく知られたギリシア語の箇所から翻訳しよう。 「私は言ったが書かなかったわけではなく、書きはしたが使節として赴かなかったわけではなく、使節として赴いたがテーバイ人を説得しなかったわけではない。
§9.3.56sint tamen tradita et Latina: Africano virtutem industria, virtus gloriam, gloria aemulos comparavit.
」しかし、ラテン語の伝統的な例も挙げておこう。 「勤勉さがアフリカヌスに美徳をもたらし、美徳が栄光を、栄光がライバルたちをもたらした。
et Calvi: non ergo magis pecuniarum repetundarum quam maiestatis, neque maiestatis magis quam Plautiae legis, neque Plautiae legis magis quam ambitus, neque ambitus magis quam omnium legum iudicia perierunt.
」そしてカルウスの例。 「したがって、不法利得返還訴訟の裁判が、大逆罪の裁判よりも多く滅び去ったわけではなく、大逆罪の裁判がプラウティウス法の裁判よりも多く滅び去ったわけでもなく、プラウティウス法の裁判が収賄罪の裁判よりも多く滅び去ったわけでもなく、収賄罪の裁判がすべての法律の裁判よりも多く滅び去ったわけでもない。
§9.3.57invenitur apud poetas quoque, ut apud Homerum de sceptro, quod a Iove ad Agamemnonem usque deducit, et apud nostrum etiam tragicum:
"
Iove propagatus est, ut perhibent, Tantalus,
ex Tantalo ortus Pelops, ex Pelope autem satus
Atreus, qui nostrum porro propagat genus. "
」詩人たちにもこれが見出される。 例えばホメロスにおける王笏について、彼はそれをユーピテルからアガメムノンにまで引き継がせている。 また私たちの悲劇作家の例でもある。 「ユーピテルから生み出されたのは、人々の言うところでは、タンタロス、タンタロスから生まれたペロプス、ペロプスからさらに生まれ出たのは、アトレウス、彼はさらに私たちの家系を存続させている。
§9.3.58at quae per detractionem fiunt figurae, brevitatis novitatisque maxime gratiam petunt;
」他方、省略によって生じる図式は、何よりも簡潔さと新しさの魅力を求める。
quarum una est ea, quam libro proximo in figuras ex συνεκδοχῇ distuli, cum subtractum verbum aliquod satis ex ceteris intelligitur: ut Caelius in Antonium, stupere gaudio Graecus: simul enim auditur coepit.
そのうちの一つは、前の巻で提喩による図式に延期したものであるが、ある省略された動詞が他から十分に理解される場合である。 例えばカエリウスのアントニウス弾劾における「ギリシア人は喜びで呆然自失とした(stupere)」であり、同時に「始めた(coepit)」が聞き取られる。
Cicero ad Brutum: sermo nullus scilicet nisi de te;
キケロのブルトゥス宛て書簡「もちろん、あなたに関するもの以外に会話はない。
quid enim potius? tum Flavius, Cras, inquit, tabellarii, et ego ibidem has inter cenam exaravi.
何がそれより好ましいだろうか。 そのときフラウィウスが『明日、飛脚が』と言い、私はその場で食事中にこれらを書きなぐった。
§9.3.59cui similia sunt illa meo quidem iudicio, in quibus verba decenter pudoris gratia subtrahuntur:
"
nouimus et qui te, transversa tuentibus hircis,
sed quo, sed faciles Nymphae risere, sacello. "
Hanc quidam aposiopesin putant, frustra.
」私の判断では、これに類似しているのは、慎み(上品さ)のために言葉が上品に省略されている箇所である。 「私たちは知っている、山羊たちが横目で見ている中で、誰があなたを、しかしどこの神殿でか、しかし寛容な妖精たちは笑った、神殿で。 」これをアポシオーペーシス(黙説法)とみなす人々もいるが、的外れである。
§9.3.60nam illa quid taceat incertum est aut certe longiore sermone explicandum, hic unum verbum et manifestum quidem desideratur;
なぜなら、あの(アポシオーペーシスの)場合には何を黙っているのかが不確実であるか、あるいは確実に長めの言葉で説明されなければならないのに対し、ここではただ一つの、しかも明らかな言葉が欠けているからである。
quod si aposiopesis est, nihil non, in quo deest aliquid, idem appellabitur.
もしこれがアポシオーペーシスであるなら、何かが欠けているすべてのものが同じように呼ばれることになってしまう。
ego ne illud quidem aposiopesin semper voco, §9.3.61in quo res quaecunque relinquitur intelligenda, ut ea quae in epistolis Cicero: data Lupercalibus, quo die Antonius Caesari;
私は次のものさえも、常にアポシオーペーシスと呼ぶわけではない、そこでは何らかの事柄が理解されるために残されているのだが、例えばキケロの書簡にあるようなものである。 「ルペルカーリア祭の日に出された、その日にアントニウスがカエサルに。
non enim obticuit sed lusit, quia nihil aliud intelligi poterat quam hoc, diadema imposuit.
」なぜなら、彼は口を閉ざしたのではなく、ふざけたのであって、これすなわち「王冠を授けた」以外の何ものも理解され得ないからである。
§9.3.62altera est per detractionem figura, de qua modo dictum, cui coniunctiones eximuntur.
省略による第二の図式は、先ほど述べた、接続詞が取り除かれるものである。
tertia, quae dicitur ἐπεζευγμένον in qua unum ad verbum plures sententiae referuntur, quarum unaquaeque desideraret illud, si sola poneretur.
第三は、エペゼウグメノン(軛繋法)と呼ばれるもので、一つの動詞に対して複数の文が関係づけられ、それらの文のそれぞれが、もし単独で置かれるならば、その動詞を必要とするものである。
id accidit aut praeposito verbo, ad quod reliqua respiciant: vicit pudorem libido, timorem audacia, rationem amentia; aut illato, quo plura cluduntur: neque enim is es, Catilina, ut te aut pudor unquam a turpitudine aut metus a periculo aut ratio a furore revocaverit.
これは、他の文が参照すべき動詞があらかじめ置かれるか(「情欲が羞恥心に勝ち、大胆さが恐怖に勝ち、狂気が理性に勝った」)、あるいは複数の文を締めくくる動詞が後に導入されるか(「カティリーナよ、お前は、羞恥心が醜行から、あるいは恐怖が危険から、あるいは理性が狂気からお前を呼び戻した(revocaverit)ような、そういう人間ではないからだ」)のいずれかで起こる。
§9.3.63medium quoque potest esse, quod et prioribus et sequentibus sufficiat.
動詞は中間にあることも可能で、それは前後の両方に十分通用する。
iungit autem et diversos sexus, ut cum marem feminamque filios dicimus, et singularia pluralibus miscet.
また、それは異なる性を結びつけることもあり、例えば男と女を「息子たち」と呼ぶ場合がそうであり、また単数形と複数形を混交させることもある。