Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §6.3.25-6.3.34

身振りによる笑いと冗談を用いる際の節度

176 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

滑稽さを生み出す表情や身振りの効果と、それらを用いる際の節度の必要性を述べ、弁論家が法廷などの場面で冗談を言う際に注意すべき倫理的・実践的な規則を提示する。

§6.3.25item ridicula aut facimus aut dicimus.
同様に、私たちは滑稽なことを行うか、あるいは語る。
facto risus conciliatur interim admixta gravitate: ut M. Caelius praetor, cum sellam eius curulem consul Isauricus fregisset, alteram posuit loris intentam;
行いにおいては、時に厳粛さが交じり合うことによって笑いがもたらされる。 例えば、プラエトルのマルクス・カエリウスは、執政官イサウリクスが彼のクルリス椅子を壊したとき、革紐で張られた別の椅子を置いた。
dicebatur autem consul a patre flagris aliquando caesus;
というのも、その執政官はかつて父親から鞭で叩かれたと言われていたからである。
interim sine respectu pudoris, ut in illa pyxide Caeliana, quod neque oratori neque ulli viro gravi conveniat.
また時に、恥じらいへの配慮を欠くこともあり、例えばあの「カエリウスの小箱」におけるようにであるが、これは弁論家にも、いかなる厳粛な人物にもふさわしくない。
§6.3.26idem autem de vultu gestuque ridiculo dictum sit;
また、滑稽な表情や身振りについても同じことが言われるべきである。
in quibus est quidem summa gratia, sed maior, cum captare risum non videntur;
これらには実に最大の魅力があるが、それらが笑いを狙っているように見えないとき、その魅力はより大きくなる。
nihil enim est iis, quae sicut salsa dicuntur, insulsius.
なぜなら、塩気があるかのように語られながら実際はそうではないものほど、無味乾燥なものはないからである。
quanquam autem gratiae plurimum dicentis severitas adfert, fitque ridiculum id ipsum, quod qui dicit illa non ridet, est tamen interim et aspectus et habitus oris et gestus non inurbanus,
しかし、語る者の厳粛さが最も多くの魅力をもたらし、それを語る者が笑わないということ自体が滑稽になるのであるが、それでもなお、節度が伴うときには、容貌や表情や身振りが洗練されているということも時にある。
§6.3.27cum iis modus contingit. id porro, quod dicitur, aut est lascivum et hilare, qualia A. Galbae pleraque, aut contumeliosum, qualia nuper Iuni Bassi, aut asperum, qualia Cassii Severi, aut lene, qualia Domitii Afri.
さらに、語られること自体は、奔放で陽気なもの(アウルス・ガルバのものの多くがそうである)か、あるいは侮辱的なもの(最近のユニウス・バッススのもののように)、あるいは辛辣なもの(カッシウス・セウェルスのもののように)、あるいは穏やかなもの(ドミティウス・アフェルのもののように)のいずれかである。
§6.3.28refert, his ubi quis utatur.
これらをどこで用いるかが重要である。
nam in convictibus et cotidiano sermone lasciva humilibus, hilaria omnibus convenient.
なぜなら、会食や日常の会話においては、奔放なものは身分の低い人々に、陽気なものはすべての人にふさわしいからである。
laedere nunquam velimus, longeque absit propositum illud potius amicum quam dictum perdendi.
私たちは決して他人を傷つけることを望まないようにしよう。 そして、「言葉を捨てるよりはむしろ友人を失う」というあの意図からは、はるかに遠ざかるべきである。
in hac quidem pugna forensi malim mihi lenibus uti licere;
この法廷の闘いにおいては、私は自分が穏やかなものを用いることが許されるのを好む。
quanquam et contumeliose et aspere dicere in adversarios permissum est, cum accusare etiam palam et caput alterius iuste petere concessum sit.
もっとも、敵対者に対して侮辱的また辛辣に語ることも許されてはいるのだが、公然と告発することや、他者の市民権を正当に要求することさえ認められているのだから。
sed hic quoque tamen inhumana videri solet fortunae insectatio, vel quod culpa caret vel quod recidere etiam in ipsos, qui obiecerunt, potest.
しかし、ここでもやはり、境遇を追い詰めることは不当であると見なされるのが常である。 それは本人の過失を欠いているためか、あるいはそれを非難した者自身に跳ね返ってくる可能性があるためである。
primum itaque considerandum est, et quis et in qua causa et apud quem et in quem et quid dicat.
それゆえ、まず最初に、誰が、どのような訴訟において、誰の前で、誰に対して、そして何を語るかを考慮しなければならない。
§6.3.29oratori minime convenit distortus vultus gestusque, quae in mimis rideri solent.
弁論家には、物真似劇で笑われるのが常であるような、歪んだ顔つきや身振りは全くふさわしくない。
dicacitas etiam scurrilis et scenica huic personae alienissima est.
また、道化のようであったり演劇的であったりする辛口の機知も、この役割には最も縁遠いものである。
obscenitas vero non a verbis tantum abesse debet, sed etiam a significatione.
さらに、卑猥さは言葉から遠ざけられなければならないだけでなく、その暗示からも遠ざけられなければならない。
nam si quando obiici potest, non in ioco exprobranda est.
なぜなら、もし相手にその非難を浴びせることができる場合であっても、冗談の中で責め立てられるべきではないからである。
§6.3.30oratorem praeterea ut dicere urbane volo, ita videri adfectare id plane nolo.
さらに、私は弁論家が洗練されて語ることを望むが、彼がそれを気取っているように見えることは全く望まない。
quapropter ne dicet quidem salse, quotiens poterit, et dictum potius aliquando perdet quam minuet auctoritatem.
それゆえに、彼はできる限りの頻度で塩気のあることを語るようなことはせず、自分の威厳を損なうよりは、時にはむしろ言葉を捨てるであろう。
§6.3.31nec accusatorem autem atroci in causa nec patronum in miserabili iocantem feret quisquam.
また、凶悪な事件における告発者や、悲惨な事件における弁護人が冗談を言うのを、誰も容認しない。
sunt etiam iudices quidam tristiores quam ut risum libenter patiantur.
さらに、裁判官の中には、快く笑いを受け入れるには厳格すぎる人々もいる。
§6.3.32solet interim accidere, ut id quod in adversarium dicimus aut in iudicem conveniat aut in nostrum quoque litigatorem;
時に、私たちが敵対者に対して言うことが、裁判官にも、あるいは私たち自身の訴訟当事者にも当てはまってしまうということが起こりがちである。
quanquam aliqui reperiuntur, qui ne id quidem, quod in ipsos recidere possit, evitent.
もっとも、自分自身に跳ね返ってくる可能性のあることさえ避けない人々もいるのだが。
quod fecit Longus Sulpicius, qui, cum ipse foedissimus esset, ait eum, contra quem iudicio liberali aderat, ne faciem quidem habere liberi hominis;
これを行ったのがスルピキウス・ロングスであり、彼は自分自身が極めて醜かったにもかかわらず、自由身分に関する裁判において自分が支援していた相手について、自由人の顔さえしていないと言ったのである。
cui respondens Domitius Afer, ex tui, inquit, animi sententia, Longe, §6.3.33qui malam faciem habet, liber non est? vitandum etiam, ne petulans, ne superbum, ne loco, ne tempore alienum, ne praeparatum et domo adlatum videatur quod dicimus.
これに対してドミティウス・アフェルは答えて言った。 「ロングスよ、君の本心からの意見によれば、醜い顔をしている者は自由人ではないということかね? 」また、私たちの言うことが、不作法、傲慢、場所や時間に不相応、あるいはあらかじめ準備されて家から持ち込まれたものであるように見えないよう、避けるべきでもある。
nam adversus miseros, sicut supra dixeram, inhumanus est iocus.
なぜなら、不幸な人々に対しては、上に述べたように、冗談は薄情だからである。
sed quidam ita sunt receptae auctoritatis ac notae verecundiae, ut nocitura sit in eos dicendi petulantia.
しかし、ある人々は認められた権威や知られた慎み深さを持っているため、彼らに対する語り口の不作法は害を及ぼすことになる。
nam de amicis iam praeceptum est.
なぜなら、友人についてはすでに教えが与えられているからである。
§6.3.34illud non ad oratoris consilium sed ad hominis pertinet;
次のことは、弁論家の助言としてではなく、人としての助言に属する。
lacessat hoc modo quem laedere sit periculosum, ne aut inimicitiae graves insequantur aut turpis satisfactio.
すなわち、傷つけることが危険であるような者をこのように攻撃しないようにすることである。 重大な敵対関係が生じるか、あるいは卑屈な謝罪をせざるを得なくなるのを避けるためである。
male etiam dicitur, quod in plures conuenit, si aut nationes totae incessantur aut ordines aut condicio aut studia multorum.
また、もし民族全体や、階層、境遇、あるいは多くの人々の関心が攻撃されるならば、多くの人々に当てはまることを言うのも下手なやり方である。

語釈・文法注

  1. 6.3.25loris intentam — マルクス・カエリウスが用いた「革紐で張られた」椅子は、単なる修繕された椅子であるだけでなく、その執政官がかつて父親から「鞭(lora)」で叩かれたという噂を暗示する二重の意味(ダブル・ミーニング)を持っている。
  2. 6.3.26nihil enim est iis, quae sicut salsa dicuntur, insulsius. — 比較級 insulsius(より無味乾燥な)に伴う奪格 iis(それらのもの)が比較の基準を示しており、その iis を先行詞とする関係代名詞節 quae sicut salsa dicuntur(塩気があるかのように語られるもの)が後続する。これによって「〜なものほど無味乾燥なものはない」という強い否定比較の構造をなしている。
  3. 6.3.28longeque absit propositum illud potius amicum quam dictum perdendi. — perdendi は動名詞の属格であり、名詞 propositum(意図・方針)を修飾する。その動名詞の目的格関係にある名詞が amicum(友人を)と dictum(言葉・ジョークを)であり、potius ... quam(〜よりはむしろ〜)によって対比されている。
  4. 6.3.31tristiores quam ut risum libenter patiantur — 比較級 tristiores(より厳格な)の後に quam ut + 接続法(patiantur)が続くことで、「快く笑いを受け入れるにはあまりにも厳格すぎる(悲痛すぎる)」という、制限や結果を表す構文を形成している。
  5. 6.3.34lacessat hoc modo quem laedere sit periculosum — 接続法現在 lacessat は、ここでは話者による忠告や命令を表す独立接続法(禁止の意)である。文脈上、「このように挑発するべきではない」という、弁論家個人に対する警告を表現している。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §6.3.25-6.3.34. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:6.3.25-6.3.34

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。