Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §6.3.35-6.3.44

笑いを生み出すトポスと言語的機知の分類

177 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

弁論における笑いのトポス(場所)の分類を提示し、表情や言葉による笑いの具体例、そしてキケロやカエリウスによる効果的なユーモアの挿入について論じている。

§6.3.35ea quae dicet vir bonus omnia salva dignitate ac verecundia dicet.
善き人が語るすべてのことは、自らの威厳と慎みを保ったままで語られるであろう。
nimium enim risus pretium est, si probitatis impendio constat.
なぜなら、誠実さを犠牲にして得られるのであれば、笑いの代償はあまりにも大きすぎるからである。
unde autem concilietur risus et quibus ex locis peti soleat, difficillimum dicere.
しかし、笑いがどこから生じ、いかなる場所から求められる傾向にあるかについては、語るのが極めて難しい。
nam si species omnes persequi velimus, nec modum reperiemus et frustra laborabimus.
というのも、もしすべての種類を追及しようと望むなら、私たちは制限を見いだせず、無駄に労苦することになるからである。
§6.3.36neque enim minus numerosi sunt loci, ex quibus haec dicta, quam illi, ex quibus eae, quas sententias vocamus, ducuntur, neque alii.
なぜなら、これらの言葉が導き出される場所は、私たちが格言と呼ぶものが導き出される場所よりも数が少ないわけではなく、また異なっているわけでもないからである。
nam hic quoque est inventio et elocutio, atque ipsius elocutionis vis alia in verbis, alia in figuris.
というのも、ここにおいても発想と表現があり、表現自体の力もある部分は言葉に、ある部分は修辞技法に存するからである。
§6.3.37risus igitur oriuntur aut ex corpore eius, in quem dicimus, aut ex animo, qui factis ab eo dictisque colligitur, aut ex iis, quae sunt extra posita.
それゆえ、笑いは、私たちがそれに対して語る相手の身体から、あるいは彼の行いや言葉から推し量られる精神から、あるいは外的な事柄から生じる。
intra haec enim est omnis vituperatio;
なぜなら、すべての非難はこの内側にあるからである。
quae si gravius posita sit, severa est, si levius, ridicula.
そしてそれが重々しく提示されれば厳粛なものとなり、軽やかに提示されれば滑稽なものとなる。
haec aut ostenduntur aut narrantur aut dicto notantur.
これらは目の前に示されるか、あるいは物語られるか、あるいは言葉によって指摘される。
§6.3.38rarum est, ut oculis subiicere contingat, ut fecit C. Iulius;
目の前に提示することができるのは稀なことであるが、ガイウス・ユリウスがこれを行った。
qui, cum Helvio Manciae saepius obstrepenti sibi diceret, etiam ostendam, qualis sis.
彼は、ヘルウィウス・マンキアが自分に対して度々口やかましく騒ぎ立てたときに、「お前がどのような男であるか、今に見せてやろう」と言った。
isque plane instaret interrogatione, qualem se ostensurus esset, digito demonstravit imaginem Galli in scuto Cimbrico pictam, cui Mancia tum simillimus est visus.
そしてマンキアが、自分をどのような姿として見せるつもりなのかとはっきりと問い詰めたとき、彼はキンブリの盾に描かれたガリア人の絵を指で指し示した。 その絵は、そのときマンキアに極めてそっくりに見えたのである。
tabernae autem erant circa forum, ac scutum illud signi gratia positum.
なお、フォーラムの周囲には商店があり、その盾は看板として置かれていた。
narrare, §6.3.39quae salsa sint, inprimis est subtile et oratorium, ut Cicero pro Cluentio narrat de Caepasio atque Fabricio aut M. Caelius de illa D. Laelii collegaeque eius in provinciam festinantium contentione.
物語ることは、滑稽なことを物語ることは、とりわけ巧妙であり、弁論家にふさわしい。 例えば、キケロが『クリュエンティウス弁護』においてカエパシウスとファブリキウスについて語っているように、あるいはマルクス・カエリウスが、属州へと急ぐデキムス・ラエリウスとその同僚のあの争いについて語っているように。
sed in his omnibus cum elegans et venusta exigitur tota expositio, tum id festivissimum est quod adiicit orator.
しかし、これらすべてにおいて、叙述の全体が優雅で魅力的であることが要求されると同時に、弁論家が付け加えることこそが最も愉快である。
nam et a Cicerone sic est Fabricii fuga illa condita:
なぜなら、キケロによってもファブリキウスのあの逃亡は次のように味付けされているからである。
§6.3.40itaque cum callidissime se putaret dicere, et cum illa vera gravissima ex intimo artificio deprompsisset, Respicite, iudices, hominum fortunas, respicite C. Fabricii senectutem, cum hoc, Respicite, ornandae orationis causa saepe dixisset, respexit ipse;
「それゆえ、彼が極めて巧妙に語っていると自負し、また技法の奥底から極めて重大な真実を引き出して、『裁判官の皆さん、人間の運命を振り返ってください。 ガイウス・ファブリキウスの老境を振り返ってください』と言い、この『振り返ってください』という言葉を弁論を飾るために何度も言った後、彼自身が振り返った。
at Fabricius a subselliis demisso capite discesserat, et cetera, quae adiecit (nam est notus locus), cum in re hoc solum esset, Fabricium a iudicio recessisse.
しかし、ファブリキウスは頭をうなだれて席から立ち去っていたのである。 」云々。 これらは彼が付け加えたことである(なぜなら、これは有名な箇所だからである)。 事実においては、ファブリキウスが裁判から立ち去ったという、この一事だけがあったにすぎないにもかかわらず。
§6.3.41et Caelius cum omnia venustissime finxit, tum illud ultimum, hic subsecutus quomodo transient, utrum rate an piscatorio navigio, nemo sciebat, Siculi quidem, ut sunt lascivi et dicaces, aiebant in delphino sedisse et sic tanquam Ariona transvectum.
また、カエリウスも全体のすべてを極めて魅力的に創作したが、とりわけ最後の一節はそうである。 「この後、彼らがどのように渡ったのか、筏なのか、それとも漁船なのかは誰も知らなかった。 シチリア人たちは、彼らが奔放で口が達者であるだけに、イルカに乗って、あたかもアリオンのように運ばれたのだと言っていた。
§6.3.42in narrando autem Cicero consistere facetias putat, dicacitatem in iaciendo.
」なお、キケロはユーモアは物語ることにあり、機知は投げかけることにあると考えている。
mire fuit in hoc genere venustus Afer Domitius, cuius orationibus complures huiusmodi narrationes insertae reperiuntur, sed dictorum quoque ab eodem urbane sunt editi libri.
ドミティウス・アフェルはこのジャンルにおいて驚くほど魅力的であり、彼の弁論にはこの種の物語が数多く挿入されているのが見いだされるが、彼自身が洗練されて語った言葉の書物も出版されている。
§6.3.43illud quoque genus est positum non in hac veluti iaculatione dictorum et inclusa breviter urbanitate sed in quodam longiore actu, quod de L. Crasso contra Brutum Cicero in secundo de Oratore libro et allis quibusdam locis narrat.
また、このような言葉の投げかけや短く閉じ込められた洗練ではなく、より長い演技に基づく種類もあり、これはキケロが『弁論家について』第2巻や他のいくつかの箇所で、ブルトゥスに対するルキウス・クラッススのことについて語っているものである。
§6.3.44nam, cum Brutus in accusatione C. Planci ex duobus lectoribus ostendisset, contraria L. Crassum patronum eius in oratione, quam de Colonia Narbonensi habuerat, suasisse iis, quae de lege Servilia dixerat, tris excitavit et ipse lectores, hisque patris eius dialogos dedit legendos;
というのも、ブルトゥスがガイウス・プランクスの告発において、二人の朗読者を用いて、彼の擁護者であるルキウス・クラッススがナルボ・マルティウスの植民市に関して行った弁論の中で、彼がセルウィリウス法について述べたことと正反対のことを勧告していたことを示したとき、彼自身も三人の朗読者を立たせ、彼らにブルトゥスの父親の対話篇を読ませたのである。
quorum cum in Privernati unus, alter in Albano, tertius in Tiburti sermonem habitum complecteretur, requirebat, ubi essent eae possessiones.
それらの対話篇のうち、一つはプリウェルヌムの、もう一つはアルバヌムの、第三のものはティブルの別荘で行われた会話を含んでいたので、クラッススはそれらの所領がどこにあるのかを尋ねたのである。
omnes autem illas Brutus vendiderat;
しかし、ブルトゥスはそれらの土地をすべて売り払ってしまっていた。
et tum paterna emancupare praedia turpius habebatur.
そして当時、父親から相続した地所を売却することは、より不名誉なことと見なされていたのである。
similis in apologis quoque et quibusdam interim etiam historiis exponendi gratia consequi solet.
同様の効果は、寓話や、時にはいくつかの歴史においても、説明のために追及されがちである。

語釈・文法注

  1. 6.3.35salva dignitate — 形容詞 `salvus` の奪格単数女性形が、名詞 `dignitate`(およびそれに続く `verecundia`)と一致し、奪格独立句(いわゆる独立奪格)を構成している。
  2. 6.3.38oculis subiicere — 非人称的な表現を伴う `contingat` の結果節(`ut...`)において、主語として機能している不定詞句(「目に提示することが[人に]可能である」)。
  3. 6.3.40cum in re hoc solum esset — 接続詞 `cum` はここでは譲歩(「〜であるにもかかわらず」)を表し、接続法過去 `esset` を伴っている。事実とキケロによる誇張された表現の対比を示している。
  4. 6.3.44emancupare — 古典期後期の `emancipare`(法的に譲渡・売却する)に相当する不定詞の古い綴り。ここでは `turpius habebatur`(より恥ずべきことと見なされていた)の主語として機能している。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §6.3.35-6.3.44. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:6.3.35-6.3.44

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。