§6.1.1peroratio sequebatur, quam cumulum quidam, conclusionem alii vocant.
結語(peroratio)がこれに続くが、これを『仕上げ』と呼ぶ者もいれば、『結論』と呼ぶ者もいる。
eius duplex ratio est posita aut ira rebus aut ira adfectibus.
その方法(ratio)は二重であり、事柄(事実)におけるもの、あるいは感情におけるもののいずれかに置かれている。
rerum repetitio et congregatio, quae Graece dicitur ἀνακεφαλαίωσις a quibusdam Latinorum enumeratio, et memoriam iudicis reficit et totam simul causam ponit ante oculos et, etiamsi per singula minus moverat, turba valet.
事柄の反復と集約は、ギリシア語では ἀνακεφαλαίωσις、一部のラテン人には『列挙(enumeratio)』と呼ばれるが、これは裁判官の記憶を新たにし、同時に訴訟全体を目の前に提示するものであり、個々の点においてはそれほど心を動かさなかったとしても、まとまることによって力を発揮する。
§6.1.2in hac, quae repetemus, quam brevissime dicenda sunt et, quod Graeco verbo patet, decurrendum per capita.
この列挙において、私たちが繰り返す事柄は、できる限り簡潔に述べられねばならず、またギリシア語の語が明らかにしているように、要点を追って速やかに駆け抜けねばならない。
nam, si morabimur, non iam enumeratio sed quasi altera fiet oratio.
なぜなら、もし私たちがそこに留まるならば、もはや列挙ではなく、いわば第二の演説になってしまうからである。
quae autem enumeranda videntur, cum pondere aliquo dicenda sunt et aptis excitanda sententiis et figuris utique varianda;
しかし、列挙されるべきと思われる事柄は、ある種の重みをもって述べられねばならず、適切な格言によって引き立てられ、特に修辞技法によって変化を与えられねばならない。
alioqui nihil est odiosius recta illa repetitione velut memoriae iudicum diffidentis.
さもなければ、裁判官の記憶力を信用していないかのような、あの単調な反復ほど忌まわしいものはない。
§6.1.3sunt autem innumerabiles species, optimeque ira Verrem Cicero: si pater ipse iudicaret, quid diceret, cum haec probarentur? et deinde subiecit enumerationem;
その種類は無数にあり、キケロは『ウェッレス弾劾演説』において実に見事にこれを行っている。 「もし父親自身が裁判官であったなら、これらのことが証明されたとき、彼は何と言っただろうか」。 そしてその後に列挙を付け加えたのである。
aut cum idem ira eundem per invocationem deorum spoliata a praetore templa dinumerat.
あるいは、同じキケロが同じ相手に対して、神々への祈願を通じて、法務官によって略奪された神殿を数え上げるときがそうである。
licet et dubitare, num quid nos fugerit, et quid responsurus sit adversarius his et his, aut quam spem accusator habeat omnibus ita defensis.
また、自分たちに何か見落としがないか疑ってみせることも、相手がこれこれの点にどう答えるつもりなのか、あるいは、すべてがこのように弁護された後で告発人がどのような希望を持ち得るのかと問いかけることも許される。
§6.1.4illa vero iucundissima, si contingat aliquod ex adversario ducere argumentum, ut si dicas: reliquit hanc partem causae, aut inuidia premere maluit, aut ad preces confugit merito, cum sciret haec et haec.
また、相手から何らかの議論を引き出すことができれば、それは実に好都合である。 例えば次のように言う場合である。 「彼は訴訟のこの部分を放置した」とか、「憎悪によって圧倒することを好んだ」、あるいは「これこれのことを知っていたので、当然のことながら哀願に逃避した」などと。
§6.1.5sed non sunt singulae species persequendae, ne sola videantur, quae forte nunc dixero, cum occasiones et ex causis et ex dictis adversariorum et ex quibusdam fortuitis quoque oriantur.
しかし、個々の種類を逐一追うべきではない。 私が今たまたま述べることだけが方法であるように見えないためである。 なぜなら、機会は訴訟自体からも、相手の発言からも、またいくつかの偶然の出来事からも生じるからである。
nec referenda modo nostra, sed postulandum etiam ab adversariis, ut ad quaedam respondeant.
また、自分たちの事柄を言及するだけでなく、相手に対して特定の事柄に答えるよう要求することも必要である。
§6.1.6id autem, si et actioni supererit locus et ea proposuerimus, quae refelli non possint.
ただしそれは、弁論にまだ時間の余地があり、かつ論駁され得ない事柄を提示した場合に限る。
nam provocare quae inde sint fortia, non arguentis est, §6.1.7sed monentis.
なぜなら、相手側の強力な議論をあえて引き出すことは、論証する者のすることではなく、むしろ相手に注意を促す者のすることだからである。
id unum epilogi genus visum est plerisque Atticorum et philosophis fere omnibus, qui de arte oratoria scriptum aliquid reliquerunt.
この一種類だけが、アッティカの弁論家の大部分、および弁論術について何らかの著作を残したほぼすべての哲学者にとって、結語の種類と見なされていた。
id sensisse Atticos credo, quia Athenis adfectus movere etiam per praeconem prohibebatur orator.
アッティカの弁論家たちがそう考えたのは、アテナイにおいては弁論家が布告係を通じてさえ感情を動かすことが禁じられていたからだと私は信じる。
philosophos minus miror, apud quos vitii loco est adfici;
哲学者たちについてはさほど驚かない。 彼らにとって、感情を動かされることは悪徳(欠点)と見なされているからである。
nec bono moris videntur, sic a vero iudicem averti, nec convenire bono viro vitiis uti.
また、そのようにして裁判官が真実からそらされることは道徳的に良くないことであり、善き人に悪徳を利用することはふさわしくないと思われるからである。
necessarios tamen adfectus fatebuntur, si aliter obtineri vera et iusta et ira commune profutura non possint.
しかし彼らも、もし他の方法で真実や正義、そして共通の利益となる事柄を維持できないならば、感情が必要であることを認めるであろう。
§6.1.8ceterum illud constitit inter omnes, etiam ira aliis partibus actionis, si multiplex causa sit et pluribus argumentis defensa, utiliter ἀνακεφαλαίωσιν fieri solere, sicut nemo dubitaverit multas esse causas, ira quibus nullo loco sit necessaria, si breves et simplices fuerint.
しかし、訴訟が複雑で多くの議論によって弁護されている場合には、弁論の他の部分においてさえ、総括(ἀνακεφαλαίωσις)を行うことが有益であるということは、すべての人々の間で一致している。 同様に、訴訟が短く単純であるならば、いかなる場所においてもそれが不要であるような訴訟が多く存在することを疑う者はいない。
haec pars perorationis accusatori patronoque ex aequo communis est.
結語のこの部分は、告発人と弁護人に等しく共通している。
adfectibus quoque iisdem fere utuntur, §6.1.9sed aliis hic, aliis ille saepius ac magis, nam huic concitare iudices, illi flectere convenit.
彼らは感情についてもほぼ同じものを用いるが、しかし、こちら(告発人)はこれらを、あちら(弁護人)はそれらを、より頻繁に、かつ強く用いる。 というのも、前者には裁判官を奮起させることが、後者には心を和らげることがふさわしいからである。
verum et accusator habet interim lacrimas ex miseratione eius rei quam ulciscitur; et reus de indignitate calumniae aut conspirationis vehementius interim queritur.
もっとも、告発人も時には、自分が復讐しようとしている事柄への同情から涙を流すことがあり、被告もまた、中傷や陰謀の不当さについて、時にはより激しく訴えることがある。
dividere igitur haec officia commodissimum, quae plerumque sunt, ut dixi, ira prooemio similia, sed hic liberiora plenioraque.
したがって、これらの役割を分担することが最も適当であり、それらは大抵は緒言に似ているが、ここではより自由で、より十分に行われる。
§6.1.10inclinatio enim iudicum ad nos petitur initio parcius, cum admitti satis est et oratio tota superest;
というのも、冒頭においては、裁判官の私たちへの傾倒はより控えめに求められるからであり、その時は受け入れられるだけで十分であり、演説全体がまだ残されている。
ira epilogo vero est, qualem animum iudex ira consilium ferat, et iam nihil amplius dicturi sumus nec restat quo reservemus.
しかし結語においては、裁判官が評議にいかなる精神を携えていくかが問題であり、私たちはもはやこれ以上何も述べるつもりはなく、後に取っておくべき余地も残されていないからである。
§6.1.11est igitur utrisque commune, conciliare sibi, avertere ab adversario iudicem, concitare adfectus et componere.
したがって、裁判官を自分に引き寄せ、相手から遠ざけること、および感情を呼び起こし、またそれを静めることは、双方に共通している。
et brevissimum quidem hoc praeceptum dari utrique parti potest, ut totas causae suae vires orator ponat ante oculos;
そして、双方の当事者に対して、極めて簡潔な次の教えを与えることができる。 すなわち、弁論家は自らの訴訟の全力を目の前に提示すべきである、ということ。
et cum viderit, quid invidiosum, favorabile, invisum, miserabile aut sit ira rebus aut videri possit, ea dicat, quibus, si iudex esset, ipse maxime moveretur.
そして、事柄の中に何が憎むべきか、好意的なものか、嫌悪すべきものか、あるいは憐れむべきものがあるか、あるいはそう見え得るかを見極めたとき、もし自分が裁判官であったなら、自身が最も心を動かされるであろう事柄を述べるべきである、ということ。
sed certius est ire per singula.
しかし、より確実なのは、個々の点について見ていくことである。