§5.8.1pars altera probationum, quae est tota in arte constatque rebus ad faciendam fidem appositis, plerumque aut omnino negligitur aut levissime attingitur ab iis, qui argumenta velut horrida et confragosa vitantes amoenioribus locis desident, neque aliter quam ii, qui traduntur a poetis gustu cuiusdam apud Lotophagos graminis et Sirenum cantu deleniti voluptatem saluti praetulisse, dum laudis falsam imaginem persequuntur, ipsa, propter quam dicitur, victoria cedunt.
立証のもう一つの部門は、完全に技術(技術的論拠)の中にあり、信頼を生み出すために適した事柄から成り立っているが、これは、論拠をあたかも荒々しく険しいものであるかのように避けてより心地よいトポスに安住している人々によって、大抵は完全に無視されるか、極めて軽くだけ触れられる。 彼らは、詩人たちによってロトパゴイのもとでのある種の草の味やセイレンたちの歌に魅了され、安全よりも快楽を優先したと伝えられている人々と同じように、称賛という偽りの幻影を追い求めている間に、演説のなされる目的そのものである勝利を譲り渡してしまっているのである。
§5.8.2atqui cetera, quae continuo magis orationis tractu decurrunt, in auxilium atque ornamentum argumentorum comparantur, nervisque illis, quibus causa continetur, adiiciunt inducti super corporis speciem: ut, si forte quid factum ira vel metu vel cupiditate dicatur, latius, quae cuiusque adfectus natura sit, prosequamur.
しかしながら、より連続的な弁論の展開において流れていくその他の事柄は、論拠の援助および装飾として準備されるのであり、訴訟がそれによって維持されているそれらの腱に、その上に被せられた身体の美観を加えるのである。 例えば、もし何かが怒りや恐怖、あるいは欲望によってなされたと言われるならば、それぞれの感情の性質がどのようなものであるかを、私たちはより幅広く追求する。
iisdem laudamus, incusamus, augemus, minuimus, describimus, deterremus, querimur, consolamur, hortamur.
これらを通じて、私たちは称賛し、非難し、誇張し、過小評価し、描写し、思いとどまらせ、嘆き、慰め、励ます。
§5.8.3sed horum esse opera in rebus aut certis aut de quibus tanquam certis loquimur potest.
しかし、これら(の技法)が機能するのは、事柄が確実であるか、あるいは確実であるかのように私たちが語る場合においてである。
nec abnuerim esse aliquid in delectatione, multum vero in commovendis adfectibus;
楽しませることにいくらかの意義があり、感情を揺さぶることに大いなる意義があることを私は否定しない。
sed haec ipsa plus valent, cum se didicisse iudex putat, quod consequi nisi argumentatione aliaque omni fide rerum non possumus.
しかし、これら自体も、裁判官が自分は真実を知ったと思うときにより強い効果を持つのであり、私たちは、論証やその他の事柄のあらゆる確証によるのでなければ、このことを達成することはできない。
§5.8.4quorum priusquam partiamur species, indicandum est esse quaedam in omni probationum genere communia.
それらの種類を私たちが区分する前に、あらゆる種類の立証において共通するいくつかの事項があることを指摘しておかねばならない。
nam neque ulla quaestio est, quae non sit aut in re aut in persona; neque esse argumentorum loci possunt nisi in iis, quae rebus aut personis accidunt,
なぜなら、事柄に関するか、人に関するかのいずれかでないような争点は一つも存在しないからであり、また、論拠の源泉は、事柄や人に付随する事象の中にしか存在し得ないからである。
§5.8.5eaque aut per se inspici solent aut ad aliud referri;
そしてそれらは、それ自体で考察されるか、あるいは他のものに関連づけられるのが常である。
nec ulla confirmation nisi aut ex consequentibus aut ex repugnantibus, et haec necesse est aut ex praeterito tempore aut ex coniuncto aut ex insequenti petere;
また、いかなる確証も、結果から、あるいは矛盾からなされる以外にはなく、これらを過去の時間、あるいは同時の時間、あるいはそれに続く時間から求めることが必要である。
nec ulla res probari nisi ex alia potest, eaque sit oportet aut maior aut par aut minor.
また、いかなる事柄も他の事柄からでなければ証明され得ず、その事柄は、より大きいか、等しいか、あるいはより小さいかのいずれかでなければならない。
§5.8.6argumenta vero reperiuntur aut in quaestionibus, quae etiam separatae a complexu rerum personarumque spectari per se possint, aut in ipsa causa, cum invenitur aliquid in ea non ex communi ratione ductum, sed eius iudicii, de quo cognoscitur, proprium.
しかし論拠は、具体的な事柄や人物の結びつきから切り離されてもそれ自体で考察され得る一般的問題において見出されるか、あるいは訴訟そのものにおいて、そこにおいて一般的な理由から導き出されたものではなく、審理されているその裁判に特有な何かが発見されるときに見出される。
probationum praeterea omnium aliae sunt necessariae, aliae credibiles, aliae non repugnantes.
さらに、すべての立証のうち、あるものは必然的であり、あるものは確からしく、あるものは矛盾しないものである。
§5.8.7et adhuc omnium probationum quadruplex ratio est, ut vel quia est aliquid, aliud non sit;
そしてさらに、すべての立証の論理的関係には4つのタイプがある。
ut dies est, nox non est; vel quia est aliquid, et aliud sit: sol est supra terram, dies est; vel quia aliquid non est, aliud sit: nox non est, dies est; vel quia aliquid non est, nec aliud sit: non est rationalis, nec homo est.
すなわち、あるものが存在するがゆえに他のものが存在しないという関係(例:昼である、ゆえに夜ではない)、あるいは、あるものが存在するがゆえに他のものも存在する(例:太陽が地上にある、ゆえに昼である)、あるいは、あるものが存在しないがゆえに他のものが存在する(例:夜ではない、ゆえに昼である)、あるいは、あるものが存在しないがゆえに他のものも存在しない(例:理性的ではない、ゆえに人間でもない)という関係である。
his in universum praedictis partes subiiciam.
これらを全般的にあらかじめ述べた上で、私は区分を以下に提示しよう。