Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §5.10.79-5.10.90

因果関係や派生語および大小比較から導かれる論拠

143 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

原因と結果(因果関係)から導かれる論拠、および派生語や大小の比較、多から一、部分から全体といった様々な関係性から導かれる論拠の場所(トポス)について解説する。

§5.10.79unde illa non hac ratione dicta sed efficiens idem Domitii Afri sententia est pulchra: Ego accusavi, vos damnastis.
そこから、この方法(表現)で語られたわけではないが、同じ効果をもたらすドミティウス・アフェルの美しい言葉がある。 「私は告発した、あなたがたは有罪とした。
est invicem consequens et quod ex diversis idem ostendit;
」異なる事柄から同じことを示す、相互に帰結するものもある。
ut, qui mundum nasci dicit, per hoc ipsum et deficere significet, quia deficit omne quod nascitur.
例えば、世界が生まれると言う人は、まさにこれによって消滅することも意味している、なぜなら生まれるものはすべて消滅するからである。
§5.10.80simillima est his argumentatio, qua colligi solent ex iis quae faciunt ea quae efficiuntur, aut contra, quod genus a causis vocant.
これらに極めて類似しているのは、原因となるものから結果となるものを、あるいはその逆に推論するために通常用いられる論証であり、これを人々は「原因からの類」と呼んでいる。
haec interim necessario fiunt, interim plerumque sed non necessario.
これらはある場合には必然的に生じ、ある場合には大抵そうであるが必然的ではない。
nam corpus in lumine utique umbram facit, et umbra, ubicunque est, ibi esse corpus ostendit.
例えば、光の中にある物体は必ず影を作り、影はどこにあれ、そこに物体が存在することを示す。
§5.10.81alia sunt, ut dixi, non necessaria, vel utrinque vel ex altera parte: sol colorat; non utique, qui est coloratus, a sole est.
他のものは、私が言ったように、両方向または一方向において、必然的ではない。 太陽は(皮膚を)褐色にするが、褐色になった者が必ずしも太陽のせいであるとは限らない。
iter pulverulentum facit; sed neque omne iter pulverem movet nec, quisquis est pulverulentus, ex itinere est.
旅は埃を立たせるが、すべての旅が埃を動かすわけでもなく、埃だらけの人が皆、旅をしてきたわけでもない。
§5.10.82quae utique fiunt, talia sunt: si sapientia bonum virum facit, bonus vir est utique sapiens;
必ず成り立つものは、次のようである。 もし知恵が善い人を作るなら、善い人は必ず賢者である。
itemque boni est honeste facere, mali turpiter;
同様に、善い人の特徴は気高く行うことであり、悪い人の特徴は卑劣に行うことである。
et qui honeste faciunt, boni, qui turpiter, mali iudicantur;
そして、気高く行う者は善い人と、卑劣に行う者は悪い人と判断される。
recte.
これは正しい。
at, exercitatio plerumque robustum corpus facit; sed non quisquis est robustus exercitatus, nec quisquis exercitatus robustus;
しかし、運動は大抵は頑健な体を作るが、頑健な人が皆運動しているわけではなく、運動している人が皆頑健なわけでもない。
nec, quia fortitudo praestat ne mortem timeamus, quisquis mortem non timuerit, vir fortis erit existimandus;
また、勇気が私たちに死を恐れないようにさせるからといって、死を恐れない人が皆、勇敢な人であると見なされるべきではない。
nec, si capitis dolorem facit, inutilis hominibus sol est.
また、太陽が頭痛を引き起こすからといって、太陽が人間にとって無益であるということにはならない。
§5.10.83haec ad hortativum maxime genus pertinent: virtus facit laudem, sequenda igitur;
これらは主に勧告の類に属する。 徳は称賛を生む、ゆえに追求されるべきである。
at voluptas infamiam, fugienda igitur.
一方、快楽は不名誉を生む、ゆえに避けられるべきである。
recte autem monemur, causas non utique ab ultimo esse repetendas, ut Medea, utinam ne in nemore Pelio;
しかし、私たちは原因を必ずしも最後の(最も遠い)ものから遡って求めるべきではないと、正しく警告されている。 例えばメディアの「ペリオンの森で、願わくば……なからんことを」のように。
§5.10.84quasi vero id eam fecerit miseram aut nocentem, quod illic ceciderint abiegnae ad terram trabes;
まるで、そこでもみの木の梁が地面に倒れたことが、彼女を不幸にし、あるいは罪深くしたかのように。
et Philocteta Paridi, Si impar esses tibi, ego nunc non essem miser;
そしてフィロクテテスがパリスに向けて言う。 「もしお前が自分自身に似合わぬ者であったなら、私は今不幸ではなかっただろうに。
quo modo pervenire quolibet retro causas legentibus licet.
」このように、原因をどこまでも遡って読む者たちにとっては、任意の場所に到達することが可能である。
illud his adiicere ridiculum putarem, §5.10.85nisi eo Cicero uteretur, quod coniugatum vocant, ut eos, qui rem iustam faciunt, iuste facere (quod certe non eget probatione), quod compascuum est, compascere licere.
私は以下のことをこれらに付け加えるのは滑稽であると思うだろう、もしキケロがそれ(彼らが「派生語」と呼ぶもの)を用いていなかったなら。 例えば、正しい事を行う者は正しく行っているということ(これは確かに証明を必要としない)、共同の牧草地であるものは、共同で放牧することが許されるということ。
quidam haec, §5.10.86quae vel ex causis vel ex efficientibus diximus, alieno nomine uocant ἐκβάσεις id est exitus.
ある人々は、これらを、私たちが原因または作用するものからと述べたこれらのことを、他言語の名称で「エクバセイス」、すなわち「結果」と呼ぶ。
nam nec hic aliud tractatur quam quid ex quoque eveniat.
なぜなら、ここでもそれぞれのことから何が生じるかということ以外は扱われていないからである。
adposita vel comparativa dicuntur, quae minora ex maioribus, maiora ex minoribus, paria ex paribus §5.10.87probant.
付加されたもの、あるいは比較的なものと呼ばれるのは、より大きいものからより小さいものを、より小さいものからより大きいものを、等しいものから等しいものを証明するものである。
confirmatur coniectura ex maiore, si quis sacrilegium facit, faciet et furtum;
事実認定は、より大きいものから裏付けられる。 「もし神殿荒らしをする者なら、窃盗もするだろう。
ex minore, qui facile ac palam mentitur, peierabit;
」より小さいものから。 「容易にかつ公然と嘘をつく者は、偽証もするだろう。
ex pari, qui ob rem iudicandam pecuniam accepit, et ob dicendum falsum testimonium accipiet.
」等しいものから。 「裁判の判決のために金を受け取った者は、偽証するためにも金を受け取るだろう。
§5.10.88iuris confirmatio huiusmodi est: ex maiore, si adulterum occidere licet, et loris caedere;
」法解釈の裏付けは次のようである。 より大きいものから。 「もし姦通者を殺すことが許されるなら、鞭で打つことも許される。
ex minore, si furem nocturnum occidere licet, quid latronem? ex pari, quae poena adversus interfectorem patris iusta est, eadem adversus matris;
」より小さいものから。 「もし夜間の泥棒を殺すことが許されるなら、強盗はなおさらではないか。 」等しいものから。 「父の殺害者に対するいかなる刑罰が公正であるなら、母の殺害者に対しても同じ刑罰が公正である。
quorum omnium tractatus versatur in syllogismis.
」これらのすべての扱いは三段論法に関わっている。
§5.10.89ilia magis finitionibus aut qualitatibus prosunt, si robur corporibus bonum est, non minus sanitas; Si furtum scelus, magis sacrilegium; Si abstinentia virus, et continentia; Si mundus providentia regitur, administranda respublica; Si domus aedificari sine ratione non potest, quid urbs agenda? si agenda est navalium cura, et armorum.
これらはむしろ定義や性質の決定に役立つ。 「もし肉体の頑健さが善であるなら、健康も劣らず善である」「もし窃盗が犯罪であるなら、神殿荒らしはなおさらである」「もし禁欲が徳であるなら、節制もそうである」「もし世界が神意によって支配されているなら、国家は管理されるべきである」「もし家が計画なしに建てられ得ないなら、都市の運営はなおさらどうあるべきか」「もしドックの配慮がなされるべきなら、兵器の配慮もまたなされるべきである。
ac mihi quidem sufficeret hoc genus, §5.10.90sed in species secatur.
」そして私自身にとっては、この類だけで十分であるが、しかし、それはさらに種に細分化される。
nam ex pluribus ad unum et ex uno ad plura (unde est quod semel, et saepius),et ex parte ad totum et ex genere ad speciem, et ex eo quod continet ad id quod continetur, aut ex difficilioribus ad faciliora et ex longe positis ad propiora et ad omnia, quae contra haec sunt, eadem ratione argumenta ducuntur.
なぜなら、多くのものから一つのものへ、また一つのものから多くのものへ(そこから「一度」と「より頻繁に」という議論が生じる)、そして部分から全体へ、類から種へ、含むものから含まれるものへ、あるいはより困難なものからより容易なものへ、遠くにあるものから近くにあるものへ、そしてこれらと反対のすべてのものへも、同じ道理によって論拠が導かれるからである。

語釈・文法注

  1. 5.10.83utinam ne in nemore Pelio — エニウスの悲劇『メディア』(エウリピデスの同名悲劇に基づく)の有名な冒頭を指す。物事の原因を不必要に遡りすぎる「無限遡行」の典型例として引用されている。
  2. 5.10.85quidam haec — この指示代名詞 `haec` は §5.10.86 の関係節 `quae vel ex causis vel ex efficientibus diximus` によって修飾され、さらに主節の動詞句 `uocant ἐκβάσεις` へと繋がっている。章の区切りのため文が分割されているが、文法的には一つの大きな構造をなしている。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §5.10.79-5.10.90. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:5.10.79-5.10.90

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。