Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §5.10.91-5.10.102

比較と仮定による論証および規則の細分化への戒め

144 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

キケロの弁論を例に、比較や仮定(虚構)に基づく論証の技術を説明し、規則の過度な細分化に拘泥するよりも本来の才能や自然な判断に従うべきであると警告する。

§5.10.91sunt enim et haec maiora et minora aut certe vim similem obtinent, quae si persequamur, nullus erit ea concidendi modus.
なぜなら、これらもまたより大きいもの、より小さいものであるか、少なくともそれに類する力を持つものであり、もしこれらを一つ一つ追究するならば、それらを細分化することに終わりがなくなるからである。
infinita est enim rerum comparatio, iucundiora, graviora, magis necessaria, honestiora, utiliora.
物事の比較、すなわち、より愉快なもの、より重大なもの、より不可欠なもの、より高潔なもの、より有益なものといった比較には限りがない。
sed mittamus plura, ne in eam ipsam, quam vito, loquacitatem incidam.
しかし、私が避けようとしているまさにその冗長さに陥らないために、これ以上述べるのはやめよう。
§5.10.92exemplorum quoque ad haec infinitus est numerus, sed paucissima attingam.
これらに対する例の数もまた無限であるが、極めてわずかなものにだけ触れることにする。
ex maiore pro Caecina, quod exercitus armatos movet, id advocationem togatorum non videbitur movisse? ex faciliore in Clodium et Curionem, ac vide, an facile fieri tu potueris, cum is factus non sit, cui tu concessisti.
より大きいものからの例として、『カエキナ弁護』から。 「武装した軍勢を動かすほどのことが、トガを着た弁護人たちの集まりを動かさなかったと見なされ得ようか。 」より容易なものからの例として、『クロディウスとクリオについて』から。 「そして、あなた自身が(その地位に)就くことが容易であったかどうか考えてみるがよい、あなたが譲歩した相手が就くことができなかったのに。
§5.10.93ex difficiliore, vide quaeso, Tubero, ut, qui de meo facto non dubitem, de Ligarii audeam dicere.
」より困難なものからの例として(『リガリウス弁護』から)。 「トゥベロよ、お願いだから見てほしい、私自身の行いについては少しも疑わない私が、リガリウスの行いについてあえて語ろうとする様子を。
et ibi, an sperandi Ligario casa non sit, cum mihi apud te locus sit etiam pro altero deprecandi? ex minore pro Caecina, itane scire esse armatos sat est, ut vim factam probes;
」また同じ箇所で。 「リガリウスにとって希望を持つ理由がないはずがあろうか、あなたの前で私が他人のためにさえ懇願する余地があるというのに。 」より小さいものからの例として、『カエキナ弁護』から。 「では、武装した人々がいたことを知るだけで、暴力が行われたことを証明するのに十分なのだろうか。
§5.10.94in manus eorum incidere non est satis? ergo, ut breviter contraham summam, ducuntur argumenta a personis, causis, locis, tempore (cuius tres partes diximus, praecedens, coniunctum, insequens), facultatibus (quibus instrumentum subiecimus), modo (id est, ut quidque sit factum), finitione, genere, specie, differentibus, propriis, remotione, divisione, initio, incrementis, summa, similibus, dissimilibus, pugnantibus, consequentibus, efficientibus, effectis, eventis, comparatione, quae in plures diducitur species.
」「彼らの手の内に落ちるだけでは不十分だというのか。 」したがって、要点を手短にまとめるならば、論拠は、人物、原因、場所、時間(これには先行、随伴、後続の三つの部分があると述べた)、能力(これに道具を含めた)、方法(すなわち、各事柄がどのように行われたか)、定義、類、種、差異のあるもの、固有のもの、排除、分割、発端、増大、総和、類似するもの、異なるもの、矛盾するもの、帰結するもの、作用するもの、引き起こされたもの、結果、そして多くの種に細分化される比較から導かれる。
§5.10.95illud adiiciendum videtur, duci argumenta non a confessis tantum sed etiam a fictione, quod Graeci καθ᾽ ὑπόθεσιν vocant;
次のことを付け加えるべきだと思われる。 すなわち、論拠は明白な(認められた)事実からだけでなく、仮定(ギリシア人が「カト・ヒュポテシン」と呼ぶもの)からも導かれる。
et quidem ex omnibus iisdem locis, quibus superiora, quia totidem species esse possunt fictae quot verae.
そしてそれは、前述のものと同じすべての論源から導かれる。 なぜなら、真実の種が存在するのと同じ数だけ、仮定された種も存在し得るからである。
§5.10.96nam fingere hoc loco hoc est proponere aliquid, quod, si verum sit, aut solvat quaestionem aut adiuvet; deinde id, de quo quaeritur, facere illi simile.
なぜなら、この箇所において「仮定する(虚構する)」とは、もしそれが真実であるならば、問題を解決するか、あるいは解決を助けるような何かを提示することであり、次いで、問題となっている事柄をその提示されたものに類似させることだからである。
id quo facilius accipiant iuvenes nondum scholam egressi, primo familiaribus magis ci aetati exemplis ostendam.
まだ学校を出ていない若者たちがこれをより容易に理解できるように、まずはその年齢層により親しみやすい例から示すことにしよう。
§5.10.97lex: qui parentes non aluerit, vinciatur.
法律。 「親を養わなかった者は、投獄されるべし。
non alit aliquis, et vincula nihilominus recusat.
」ある者が親を養わず、それにもかかわらず投獄を拒む。
utitur fictione, si miles, si infans sit, si reipublicae causa absit.
もし彼が兵士であったら、もし幼児であったら、もし国家の公務で不在であったら、という仮定(虚構)を用いる。
et illa contra optionem fortium, si tyrannidem petas, si templorum eversionem.
また、勇敢な者たち(戦功者)の報償の選択に対するあの法律に対しても、もしあなたが独裁権力を要求するなら、もし神殿の破壊を要求するなら、という仮定を用いる。
§5.10.98plurimum ea res virium habet contra scriptum.
この方法は、成文法(書かれた文字)に対抗するときに最大の効力を持つ。
utitur his Cicero pro Caecina, unde tu aut familia aut procurator tuus.
キケロは『カエキナ弁護』において、これら(の仮定)を用いている。 「あなたが、あるいはあなたの家族、あるいはあなたの代理人が、ある場所から[私を追い出した。
si me villicus tuus solus deiecisset — si vero ne habeas quidem servum praeter eum, qui me deiecerit, et alia in eodem libro plurima.
]」「もし、あなたの農場管理人一人が私を追い出していたとしたら――」「もし、実際に私を追い出した者以外に、あなたが奴隷を一人も持っていなかったとしたら――」など、同じ書の中に極めて多くの例がある。
§5.10.99verum eadem fictio valet et ad qualitates: si Catilina cum suo consilio nefariorum hominum, quos secum eduxit hoc de re posset iudicare, condemnaret L. Murenam;
しかし、同じ仮定(虚構)は性質の決定にも有効である。 「もしカティリーナが、自分が連れ出したあの極悪非道な者たちの相談会とともに、この事について判断を下すことができたなら、ルキウス・ムレナに有罪を宣告したであろう。
et ad amplificationem: si hoc tibi inter cenam in illis immanibus poculis tuis accidisset.
」また、誇張(誇大視)にも有効である。 「もし夕食の最中に、あの不体裁な大杯を重ねているときに、このことがあなたに起こっていたなら。
sic et, si respublica vocem haberet.
」同様に、「もし国家が声を持っていたなら」というものもそうである。
§5.10.100has fere sedes accepimus probationum in universum, quas neque generatim tradere sat est, cum ex qualibet earum innumerabilis argumentorum copia oriatur, neque per singulas species exsequi patitur natura rerum, quod qui sunt facere conati, duo pariter subierunt incommoda, ut et nimium dicerent nec tamen totum.
以上が、私たちが総括的に受け取っている立証の根拠(論源)のほぼすべてである。 これらを類ごとに伝授するだけでは十分ではない。 なぜなら、そのどれからも無数の論拠が生じるからである。 しかし、個別の種にわたって追究することは事物の本性が許さない。 なぜなら、そうしようと試みた人々は、二つの不都合に同時に陥ったからである。 すなわち、語りすぎたにもかかわらず、全体を網羅することはできなかったということである。
§5.10.101inde plurimi, cum in hos inexplicabiles laqueos inciderunt, omnem, etiam quem ex ingenio suo poterant habere, conatum velut adstricti certis legum vinculis perdiderunt, et magistrum respicientes naturam ducem sequi desierunt.
そのため非常に多くの人々が、これらの解きほぐしがたい罠に陥ったとき、自分自身の才能から発揮し得たはずのあらゆる努力を、あたかも特定の規則という絆に縛られたかのように失ってしまい、教師(規則)の顔をうかがうあまり、導き手である自然(本来の才能)に従うことをやめてしまったのである。
§5.10.102nam ut per se non sufficiet scire, omnes probationes aut a personis aut a rebus peti, quia utrumque in plura dividitur, ita ex antecedentibus et iunctis et insequentibus trahenda esse argumenta qui acceperit, num protinus in hoc sit instructus ut, quid in quaque casa ducendum sit ex his, sciat?
なぜなら、すべての立証が人物からか、あるいは事物から求められるということを知るだけではそれ自体では不十分であるように(なぜなら双方がさらに多くのものに分割されるからである)、先行・随伴・後続の事柄から論拠が導き出されるべきであるという教えを受け取ったからといって、その者が、それぞれの事例においてこれらから何が導き出されるべきかを理解するよう、ただちに指導されたことになるだろうか。

語釈・文法注

  1. §5.10.92an facile fieri tu potueris — 間接疑問節を導く接続詞 `an`(…かどうか)に続く `potueris` は接続法完了。`fieri` は「(特定の官職などに)就く、選ばれる」という受動の意味で絶対的に用いられている。
  2. §5.10.93ut, qui de meo facto non dubitem, de Ligarii audeam dicere — ここでの接続詞 `ut` は「いかに…か」という感嘆・驚きを表す副詞的機能を持ち、`vide`(見よ)の目的語となる節を導いている。`audeam` は接続法現在。
  3. §5.10.102num protinus in hoc sit instructus ut ... sciat — `num` は否定的な答え(「いや、そうではない」)を期待する修辞疑問文を導く。`ut ... sciat` の名詞節は `in hoc`(このことにおいて)の具体的な中身を説明する同格的・説明的な役割を果たしている。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §5.10.91-5.10.102. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:5.10.91-5.10.102

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。