Humanitext Reader

クインティリアヌス · 弁論家の教育 §4.5.19-4.5.28

困難な訴訟の弁護法と適切な区分の条件

123 / 366 箇所 · ラテン語

要旨

法律的に正当であっても不名誉な訴訟に対処する弁論術について、品行の証明を期待させる戦術を論じ、続いて効果的な区分(partitio)の条件、細分化を避ける必要性、そして提示(propositio)の明瞭さと簡潔さについて解説している。

§4.5.19frequenter autem accidit, ut causa parum verecunda iure tuta sit;
しかし、あまり好ましくない訴訟が、法律的には安全であるということがしばしば起こる。
de quo ne inviti iudices audiant et aversi, frequentius sunt admonendi, secuturam defensionem probitatis et dignitatis;
このことについて、裁判官たちが嫌々ながら、かつ嫌悪感を抱きながら聞くことがないように、「誠実さと尊厳の弁護が後に続くであろう」ということを、比較的頻繁に彼らに注意喚起しておかねばならない。
exspectent paulum et agi ordine sinant.
少しの間待って、順序よく進められるのを許してほしい(と促すのだ)。
§4.5.20quaedam interim nos invitis litigatoribus simulandum est dicere, quod Cicero pro Cluentio facit circa iudiciariam legem;
時には、当事者たちの意に反して我々がいくつかのことを語っているふりをせねばならない。 それはキケロが『クルエンティウス弁護論』において裁判法に関して行っていることである。
nonnunquam, quasi interpellemur ab iis, subsistere; saepe convertenda ad ipsos oratio; hortandi ut sinant nos uti nostro consilio.
時には、彼らに遮られたかのように立ち止まり、しばしば言葉を彼ら自身に向け、我々の計画を用いることを許してくれるよう促すべきである。
ita surrepetur animo iudicis et, dum sperat probationem pudoris, asperioribus illis minus repugnabit.
そうすれば、裁判官の心にそっと忍び込むことになり、彼が品行の証明を期待している間は、それらのより辛辣な点に対してあまり反発しなくなるだろう。
§4.5.21quae cum receperit, etiam verecundiae defensioni facilior erit.
裁判官がこれらを受け入れたとき、彼は品行の弁護に対してもより寛大になるだろう。
sic utraque res invicem iuvabit, eritque iudex circa ius nostrum spe modestiae attentior, circa modestiam iuris probatione proclivior.
このようにして双方が互いに助け合うことになり、裁判官は、慎み深さへの期待によって我々の権利に対してより注意深くなり、法律的論証によって慎み深さに対してより好意的になるだろう。
§4.5.22sed ut non semper necessaria aut utilis est partitio, ita opportune adhibita plurimum orationi lucis et gratiae confert.
しかし、区分が常に必要であったり有用であったりするわけではないが、適切に用いられた場合には、演説に極めて多くの光と優雅さをもたらす。
neque enim solum id efficit, ut clariora fiant, quae dicuntur, rebus velut ex turba extractis et in conspectu iudicum positis;
というのも、区分は、言われる事柄がより明確になるようにする(事物が言わば混雑から引き出され、裁判官の目の前に置かれることによって)だけでなく、個々の部分の確実な区切りによって、聞き手を元気づけもする。
sed reficit quoque audientem certo singularum partium fine, non aliter quam facientibus iter multum detrahunt fatigationis notata inscriptis lapidibus spatia.
それは、旅をする者たちにとって、文字の刻まれた石に記された距離が、疲労を大きく軽減するのと全く同様である。
§4.5.23nam et exhausti laboris nosse mensuram voluptati est, et hortatur ad reliqua fortius exsequenda scire quantum supersit.
なぜなら、成し遂げられた労苦の尺度を知ることは喜びであり、また、どれだけ残っているかを知ることは、残りの部分をより力強く遂行するように励ますからである。
nihil enim longum videri necesse est, in quo, quid ultimum sit, certum est.
何事も、その最後が何であるかが確実である場合には、長く感じられる必要はないからである。
§4.5.24nec immerito multum ex diligentia partiendi tulit laudis Q. Hortensius, cuius tamen divisionem in digitos diductam nonnunquam Cicero leviter eludit.
そして、クイントゥス・ホルテンシウスが区分することへの入念さから多くの称賛を得たのは当然であるが、彼の指を使って分けられた区分を、キケロは時に軽くからかっている。
nam est suus et in gestu modus, et vitanda, utique maxime, concisa nimium et velut articulosa partitio.
身振りにもそれ自体の節度というものがあり、特に、過度に細切れにされ、言わば関節だらけにされた区分は、何としても避けられなければならないからである。
§4.5.25nam et auctoritati plurimum detrahunt minuta illa nec iam membra sed frusta, et huius gloriae cupidi, quo subtilius et copiosius divisisse videantur, et supervacua adsumunt et quae natura singularia sunt secant, nec tam plura faciunt quam minora;
というのも、そのような細分化されたもの、もはや部分ではなく破片であるものは、威厳を大きく損なうからであり、また、この栄光を貪る者たちは、より緻密にかつ豊富に区分したように見せかけるために、余計な事柄を取り込んだり、本来は単一であるものを切断したりして、それらをより多くするのではなく、より小さくしているのである。
deinde cum fecerunt mille particulas, in eandem incidunt obscuritatem, contra quam partitio inventa est.
そして、千もの微細な部分を作ってしまったとき、彼らは、その不明瞭さを防ぐためにこそ区分が発明されたはずの、まさに同じ不明瞭さに陥るのである。
§4.5.26et divisa autem et simplex propositio, quotiens utiliter adhiberi potest, primum debet esse aperta atque lucida (nam quid sit turpius, quam id esse obscurum ipsum, quod in eum solum adhibetur usum, ne sint cetera obscura?), tum brevis nec ullo supervacuo onerata verbo.
そして、区分された提示も単純な提示も、それが有益に用いられ得るときにはいつでも、第一に明白かつ明瞭でなければならず(他の事柄が不明瞭にならないようにするという唯一の目的のために用いられるものそれ自体が、不明瞭であることほど見苦しいことがあるだろうか)、第二に、簡潔であり、いかなる余計な言葉の重荷も背負っていないものでなければならない。
non enim, quid dicamus, sed de quo dicturi simus ostendimus.
我々は我々が何を語るかではなく、何について語ろうとしているかを示すのだから。
§4.5.27obtinendum etiam, ne quid in ea desit, ne quid supersit.
また、その中に足りないものがなく、余計なものもないように維持されねばならない。
superest autem sic fere, cum aut in species partimur, quod in genera partiri sit satis, aut genere posito subiicitur species, ut dicam de virtute, iustitia, continentia, cum iustitia atque continentia virtutis sint species.
余分が生じるのは、大抵次のような場合である。 すなわち、類に分ければ十分であるものを種に分けるか、あるいは、類を提示した上で種を付け加える場合。 例えば、正義と節制は徳の種であるのに、「徳、正義、節制について語る」と言うような場合である。
§4.5.28partitio prima est, quid sit de quo conveniat, quid de quo ambigatur.
最初の区分は、何が合意されている点であり、何が争われている点であるかということである。
in eo, quod convenit, quid adversarius fateatur, quid nos; in eo, de quo ambigitur, quae nostrae propositiones, quae partis adversae.
合意されている点においては、相手方が何を認め、我々が何を認めるかであり、争われている点においては、我々の提示は何であり、相手方の提示は何であるかということである。
pessimum vero, non eodem ordine exsequi, quo quidque proposueris.
しかし、最も悪いのは、それぞれ提示したのと同じ順序で遂行しないことである。

語釈・文法注

  1. 4.5.19causa parum verecunda iure tuta sit — ut 節(ut... tuta sit)は非人称動詞 accidit の主語として働く名詞節である。
  2. 4.5.19de quo — 関係結合(relative connection)であり、関係代名詞 quo の先行詞は、直前の causa parum verecunda iure tuta sit という文全体の内容である。
  3. 4.5.20invitis litigatoribus — 名詞と形容詞の奪格による絶対奪格構文。「訴訟当事者たちの意に反して(彼らが嫌がっている中で)」という状況を表す。
  4. 4.5.22facientibus iter multum detrahunt fatigationis — facientibus iter は現在分詞の実質的用法(与格複数形)で、detrahunt に係る「〜にとって」という基準の与格。multum fatigationis は部分属格を伴う形で、「多くの疲労を(軽減する)」という detrahunt の目的語を表す。
  5. 4.5.26ne sint cetera obscura — ne 節は、直前の指示代名詞 eum の具体的な内容(〜という目的)を説明する同格的名詞節、あるいは目的の副詞節として adhibetur に係っている。
  6. 4.5.28pessimum vero, non eodem ordine exsequi — non... exsequi(不定詞句)は、省略された est の主語として機能している。pessimum は補語(中性名詞的)。

この箇所を引用する

クインティリアヌス, 弁論家の教育 §4.5.19-4.5.28. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi1002.phi001.humanitext-lat2:4.5.19-4.5.28

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。