§2.16.1sequitur quaestio, an utilis rhetorice.
次に、修辞学が有用であるかという問いが続く。
nam quidam vehementer in eam invehi solent, et, quod sit indignissimum, in accusationem orationis utuntur orandi viribus:
というのも、ある人々はそれに対して激しく非難を浴びせるのを常としており、しかも、最も恥ずべきことに、弁論を糾弾するために弁論の力を用いているからである。
§2.16.2eloquentiam esse, quae poenis eripiat scelestos, cuius fraude damnentur interim boni, consilia ducantur in peius, nec seditiones modo turbaeque populares sed bella etiam inexpiabilia excitentur; cuius denique tum maximus sit usus, cum pro falsis contra veritatem valet.
彼らが言うには、雄弁とは、悪人を刑罰から救い出すものであり、その欺瞞によって時には善人が有罪宣告を受け、建策が改悪され、民衆の煽動や騒乱だけでなく、和解不可能な戦争さえも引き起こされるものであり、最後に、真実に対抗して虚偽を擁護するときにこそ、その効力が最大となるようなものである。
§2.16.3nam et Socrati obiiciunt comici docere eum, quomodo peiorem causam meliorem faciat, et contra Tisian et Gorgian similia dicit polliceri Plato.
というのも、喜劇作家たちはソクラテスに対して、彼がどのようにしてより悪い主張をより優れたものに見せるかを教えていると非難し、またプラトンはティシアスやゴルギアスが同様のことを約束していると述べているからである。
§2.16.4et his adiiciunt exempla Graecorum Romanorumque et enumerant, qui perniciosa non singulis tantum sed rebus etiam publicis usi eloquentia turbaverint civitatium status vel everterint, eoque et Lacedaemoniorum civitate expulsam et Athenis quoque, ubi actor movere adfectus vetabatur, velut recisam orandi potestatem.
そして彼らはこれらにギリシア人とローマ人の例を付け加え、個人に対してだけでなく国家にとっても有害な雄弁を用いて、諸国家の体制を混乱させ、あるいは覆した人々を列挙する。 そしてそのために、スパルタ人の国家からは雄弁が追放され、アテナイにおいても、弁論者が感情を揺さぶることを禁じられていたため、語る権能が切り詰められたかのようであったと。
§2.16.5quo quidem modo nec duces erunt utiles nec magistratus nec medicina nec denique ipsa sapientia.
しかし、まさしくそのようなやり方では、将軍たちも政務官たちも、医術も、そしてついには知恵そのものも有用ではなくなってしまうだろう。
nam et dux Flaminius et Gracchi, Saturnini, Glauciae magistratus, et in medicis venena et in his, qui philosophorum nomine male utuntur, gravissima nonnunquam flagitia deprehensa sunt.
なぜなら、将軍フラミニウスや、政務官としてのグラックス兄弟、サトゥルニヌス、グラウキアも、また医師たちにおける毒薬や、哲学者の名を悪用する者たちにおける極めて重大な悪行が時として見いだされるからである。
§2.16.6cibos aspernemur;
食物を拒絶しようではないか。
attulerunt saepe valetudinis causas.
それらはしばしば病気の原因をもたらした。
nunquam tecta subeamus;
決して屋根の下に入らないようにしよう。
super habitantes aliquando procumbunt.
住人の上に時として崩れ落ちることがある。
non fabricetur militi gladius;
兵士のために剣を作らないようにしよう。
potest uti eodem ferro latro.
強盗も同じ鉄を使うことができる。
quis nescit, ignes, aquas, sine quibus nulla sit vita, et (ne terrenis immorer) solem lunamque, praecipua siderum, aliquando et nocere?
火や水(これらなしにはいかなる命もない)、あるいは(地上のものに長居しないために言えば)天体のうち主要なものである太陽や月も、時には害を及ぼすことを誰が知らないだろうか。
§2.16.7num igitur negabitur deformem Pyrrhi pacem caecus ille Appius dicendi viribus diremisse? aut non divina M. Tulli eloquentia et contra leges agrarias popularis fuit et Catilinae fregit audaciam et supplicationes, qui maximus honor victoribus bello ducibus datur, in toga meruit?
それでは、あの盲目のアッピウスが、ピュロスの屈辱的な和平案を弁論の力によって打ち砕いたことが否定されるのだろうか。 あるいは、マルクス・トゥリウスの神聖な雄弁が、農地法に反対して大衆の支持を得、カティリナの横暴を挫き、戦争で勝利した将軍たちに与えられる最大の栄誉である感謝祭を、トガを着た身でありながら勝ち取ったことが否定されるのだろうか。
§2.16.8nonne perterritos militum animos frequenter a metu revocat oratio et tot pugnandi pericula ineuntibus laudem vita potiorem esse persuadet? neque vero me Lacedaemonii atque Athenienses magis moverint quam populus Romanus, apud quem summa semper oratoribus dignitas fuit.
恐怖に駆られた兵士たちの心を、演説がしばしば恐れから呼び戻し、非常に多くの戦闘の危険に突入する者たちに対して、名誉は命よりも価値があるのだと納得させるのではないか。 そして、スパルタ人やアテナイ人が、弁論家に常に最高の尊厳を与えてきたローマの人々よりも、私を動かすことはない。
§2.16.9equidem nec urbium conditores reor aliter effecturos fuisse ut vaga ilia multitudo coiret in populos, nisi docta voce commota;
確かに、都市の建設者たちも、あの彷徨える群衆を人民として集まらせることは、教えある声によって動かされなければ、成し遂げ得なかったと私は思う。
nec legum repertores sine summa vi orandi consecutos, ut se ipsi homines ad servitutem iuris astringerent.
また、法の考案者たちも、極めて高度な弁論の力なしには、人間たち自身が法の支配に自らを縛り付けるようにさせることは成し遂げ得なかったと思う。
§2.16.10quin ipsa vitae praecepta, etiamsi natura sunt honesta, plus tamen ad formandas mentes valent, quotiens pulchritudinem rerum claritas orationis illuminat.
それどころか、人生の教えそのものも、それらが本性上高潔であるとしても、弁論の明晰さがその事柄の美しさを照らし出すときには、精神を形成するためにより強い力を持つのである。
quare, etiamsi in utramque partem valent arma facundiae, non est tamen aequum id haberi malum, quo bene uti licet.
したがって、雄弁という武器が善悪の両方に働くとしても、善く用いることができるものを悪と見なすことは正しくない。
§2.16.11verum haec apud eos forsitan quaerantur, qui summam rhetorices ad persuadendi vim rettulerunt.
しかし、これらのことは、修辞学の極致を説得の力に帰した人々の間で問われることかもしれない。
si vero est bene dicendi scientia, quem nos finem sequimur, ut sit orator in primis vir bonus, utilem certe esse eam confitendum est.
しかし、もしそれが、私たちが追究する目的であり、弁論家が何よりもまず善い人であることを要求する「善く語る知識」であるならば、それが有用であることは確かに認められなければならない。
§2.16.12et hercule deus ille princeps, parens rerum fabricatorque mundi, nullo magis hominem separavit a ceteris, quae quidem mortalia essent, animalibus, quam dicendi facultate.
そして誓って、あの第一の神、万物の親にして世界の創造者は、人間を他の(少なくとも死を免れない)動物から、語る能力ほど大きく引き離したものはなかった。
§2.16.13nam corpora quidem magnitudine, viribus, firmitate, patientia, velocitate praestantiora in illis mutis videmus, eadem minus egere adquisitae extrinsecus opis.
なぜなら、私たちは、肉体については、大きさ、強さ、堅牢さ、忍耐力、速度において、あの物言わぬ動物たちの方が優れており、それらが外部から得られる助けをそれほど必要としていないことを見るからである。
nam et ingredi citius et pasci et tranare aquas citra docentem natura ipsa sciunt.
彼らは、歩くことも、餌を食べることも、水を泳ぎ渡ることも、教える者なしに自然そのものによってより早く知るのである。
§2.16.14et pleraque contra frigus ex suo corpore vestiuntur, et arma iis ingenita quaedam et ex obvio fere victus, circa quae omnia multus hominibus labor est.
そして多くは、寒さに対して自らの体から覆われており、それらには生まれながらの武器や、目の前にある食糧が備わっているが、これらすべてのことに関して、人間には多大なる労苦がある。
rationem igitur nobis praecipuam dedit eiusque nos socios esse cum dis immortalibus voluit.
それゆえ、神は私たちに極めて優れた理性(レシオ)を与え、私たちが不滅の神々とともにその分け前を共にする者となることを望まれた。
§2.16.15sed ipsa ratio neque tam nos iuvaret neque tam esset in nobis manifesta, nisi, quae concepissemus mente, promere etiam loquendo possemus, quod magis deesse ceteris animalibus quam intellectum et cogitationem quandam videmus.
しかし、理性そのものも、私たちが心で構想したものを語ることによって外に出すことができなければ、これほど私たちを助けることも、私たちの内に明白に現れることもなかっただろう。 この語る能力こそ、他の動物たちにおいて、理解力やある種の思考力よりも、いっそう欠けていると私たちが目にするものである。
§2.16.16nam et mollire cubilia et nidos texere et educare fetus et excludere, quin etiam reponere in hiemem alimenta, opera quaedam nobis inimitabilia (qualia sunt cerarum ac mellis) efficere, nonnullius fortasse rationis est;
というのも、寝床を柔らかくすること、巣を編むこと、雛を育てて孵化させること、さらには冬のために食糧を蓄えること、私たちが模倣できないいくつかの仕事(蜜蝋や蜂蜜のようなもの)を成し遂げることは、おそらく少なからぬ理性の働きによるものであろう。
sed quia carent sermone, quae id faciunt, muta atque irrationalia vocantur.
しかし、それを行う動物たちは言葉を欠いているために、物言わぬ、理性なき動物と呼ばれるのである。
§2.16.17denique homines, quibus negata vox est, quantulum adiuvat animus ille caelestis? quare si nihil a dis oratione melius accepimus, quid tam dignum cultu ac labore ducamus, aut in quo malimus praestare hominibus, quam quo ipsi homines ceteris animalibus praestant,
結局のところ、声が奪われた人間たちを、あの天上の精神はどれほどわずかしか助けないことだろうか。 それゆえ、もし私たちが神々から言葉より優れたものを何も受け取っていないとするならば、これほど崇め、苦労するに値するもの、あるいは、人間自身が他の動物よりも優れているその点において、私たちが人間たちに勝ることを望むようなものが、他にあるだろうか。
§2.16.18eo quidem magis, quod nulla in arte plenius labor gratiam refert? id adeo manifestum erit, si cogitaverimus, unde et quo usque iam provecta sit orandi facultas; et adhuc augeri potest.
しかも、いかなる技術においても、これほど豊かに苦労が報われるものはないのだから、なおさらである。 このことは、弁論の能力がどこから始まり、すでにどこまで進歩したか、そして今なお高められ得るかを考えれば、十分に明白となるだろう。
§2.16.19nam ut omittam, defendere amicos, regere consiliis senatum, populum, exercitum in quae velit ducere, quam sit utile conveniatque bono viro, nonne pulchrum vel hoc ipsum est, ex communi intellectu verbisque, quibus utuntur omnes, tantum adsequi laudis et gloriae, ut non loqui et orare sed, quod Pericli contigit, fulgurare ac tonare videaris?
友人を弁護すること、元老院や民衆を勧告によって導くこと、軍隊を望む場所へと率いることが、どれほど有用であり、善い人にふさわしいかということは省略するとしても、誰もが使う共通の理解や言葉から、これほど多くの賞賛と栄光を獲得し、語り、弁ずるのではなく、ペリクレスの身に起きたように、稲妻を放ち、雷鳴を轟かせているかのように見えること、これ自体だけでも素晴らしいことではないか。