§2.16.1sequitur quaestio, an utilis rhetorice.
다음으로 수사학이 유용한가라는 질문이 이어진다.
nam quidam vehementer in eam invehi solent, et, quod sit indignissimum, in accusationem orationis utuntur orandi viribus:
왜냐하면 어떤 이들은 수사학을 맹렬히 비난하곤 하며, 가장 부끄러운 일로, 연설을 고발하기 위해 말하는 힘을 사용하기 때문이다.
§2.16.2eloquentiam esse, quae poenis eripiat scelestos, cuius fraude damnentur interim boni, consilia ducantur in peius, nec seditiones modo turbaeque populares sed bella etiam inexpiabilia excitentur; cuius denique tum maximus sit usus, cum pro falsis contra veritatem valet.
그들의 주장에 따르면, 웅변이란 악인을 처벌에서 구해내고, 그 기만으로 인해 때로는 선한 이들이 유죄 판결을 받으며, 조언들이 더 나쁜 쪽으로 이끌리고, 민중의 선동과 소요뿐만 아니라 화해할 수 없는 전쟁까지 일어나는 원인이며, 마지막으로 진실에 맞서 거짓을 옹호할 때 그 유용함이 가장 극대화되는 것이다.
§2.16.3nam et Socrati obiiciunt comici docere eum, quomodo peiorem causam meliorem faciat, et contra Tisian et Gorgian similia dicit polliceri Plato.
왜냐하면 희극 작가들도 소크라테스에 대해 그가 어떻게 더 나쁜 주장을 더 나은 것처럼 만드는지 가르친다고 비난하며, 플라톤은 티시아스와 고르기아스가 그와 유사한 것을 약속한다고 말하기 때문이다.
§2.16.4et his adiiciunt exempla Graecorum Romanorumque et enumerant, qui perniciosa non singulis tantum sed rebus etiam publicis usi eloquentia turbaverint civitatium status vel everterint, eoque et Lacedaemoniorum civitate expulsam et Athenis quoque, ubi actor movere adfectus vetabatur, velut recisam orandi potestatem.
그리고 그들은 여기에 그리스인들과 로마인들의 사례를 덧붙이며, 개인뿐만 아니라 국가에도 유해한 웅변을 사용하여 도시들의 체제를 혼란에 빠뜨리거나 전복시킨 이들을 열거한다. 그리하여 스파르타인들의 국가에서 웅변이 추방되었고, 변론가가 감정을 자극하는 것이 금지되었던 아테네에서도 말하는 권능이 마치 잘려 나간 것 같았다고 주장한다.
§2.16.5quo quidem modo nec duces erunt utiles nec magistratus nec medicina nec denique ipsa sapientia.
실로 그러한 방식이라면, 장군들도 집정관들도, 의술도, 그리고 마침내 지혜 자체도 유용하지 않을 것이다.
nam et dux Flaminius et Gracchi, Saturnini, Glauciae magistratus, et in medicis venena et in his, qui philosophorum nomine male utuntur, gravissima nonnunquam flagitia deprehensa sunt.
왜냐하면 장군 플라미니우스나 관직에 있던 그라쿠스 형제, 사투르니누스, 글라우키아에게서도, 의사들의 독약에서도, 철학자라는 이름을 악용하는 자들에게서도 때때로 가장 심각한 범죄들이 발견되었기 때문이다.
§2.16.6cibos aspernemur;
음식을 거부하자.
attulerunt saepe valetudinis causas.
그것들은 자주 질병의 원인을 가져왔다.
nunquam tecta subeamus;
결코 지붕 아래로 들어가지 말자.
super habitantes aliquando procumbunt.
사는 사람들 위로 때때로 무너져 내린다.
non fabricetur militi gladius;
군인을 위해 칼을 만들지 말자.
potest uti eodem ferro latro.
강도도 같은 철을 사용할 수 있다.
quis nescit, ignes, aquas, sine quibus nulla sit vita, et (ne terrenis immorer) solem lunamque, praecipua siderum, aliquando et nocere?
그것들 없이는 어떤 생명도 존재할 수 없는 불과 물, 그리고 (지상의 것들에 오래 머물지 않기 위해 말하자면) 별들 중 으뜸인 태양과 달도 때로는 해를 끼친다는 것을 누가 모르겠는가?
§2.16.7num igitur negabitur deformem Pyrrhi pacem caecus ille Appius dicendi viribus diremisse? aut non divina M. Tulli eloquentia et contra leges agrarias popularis fuit et Catilinae fregit audaciam et supplicationes, qui maximus honor victoribus bello ducibus datur, in toga meruit?
그렇다면 저 눈먼 아피우스가 말하는 힘으로써 피루스와의 굴욕적인 평화를 저지했다는 사실이 부정되겠는가? 아니면 마르쿠스 툴리우스의 신성한 웅변이 농지법에 반대하여 대중의 지지를 얻고, 카틸리나의 무모함을 꺾었으며, 전쟁에서 승리한 장군들에게 주어지는 가장 큰 영광인 감사제를 토가를 입은 채로 받을 자격을 얻었다는 사실이 부정되겠는가?
§2.16.8nonne perterritos militum animos frequenter a metu revocat oratio et tot pugnandi pericula ineuntibus laudem vita potiorem esse persuadet? neque vero me Lacedaemonii atque Athenienses magis moverint quam populus Romanus, apud quem summa semper oratoribus dignitas fuit.
연설이 두려움에 떠는 군인들의 마음을 자주 공포로부터 돌려놓고, 그토록 많은 전투의 위험에 뛰어드는 이들에게 명예가 생명보다 더 가치 있다는 것을 설득하지 않는가? 그리고 스파르타인들과 아테네인들이, 연설가들에게 항상 최고의 존엄을 부여해 온 로마 백성보다 나를 더 흔들 수는 없을 것이다.
§2.16.9equidem nec urbium conditores reor aliter effecturos fuisse ut vaga ilia multitudo coiret in populos, nisi docta voce commota;
진실로 나는 도시의 건설자들도 저 떠돌아다니던 군중이 하나의 백성으로 모이도록 하는 일을, 가르침이 있는 목소리로 움직이지 않았다면 결코 이룩하지 못했을 것이라 생각한다.
nec legum repertores sine summa vi orandi consecutos, ut se ipsi homines ad servitutem iuris astringerent.
또한 법의 창안자들도 연설의 지극한 힘이 없었다면 인간들 스스로를 법의 구속에 얽매이게 만드는 일을 달성하지 못했을 것이다.
§2.16.10quin ipsa vitae praecepta, etiamsi natura sunt honesta, plus tamen ad formandas mentes valent, quotiens pulchritudinem rerum claritas orationis illuminat.
오히려 삶의 교훈들 자체도 비록 본성상 고결한 것일지라도, 연설의 명료함이 사물의 아름다움을 밝혀줄 때 정신을 형성하는 데 더 큰 힘을 발휘한다.
quare, etiamsi in utramque partem valent arma facundiae, non est tamen aequum id haberi malum, quo bene uti licet.
그러므로 웅변이라는 무기가 양방향 모두에 효력을 발휘할지라도, 선하게 사용할 수 있는 것을 악한 것으로 여기는 것은 공평하지 않다.
§2.16.11verum haec apud eos forsitan quaerantur, qui summam rhetorices ad persuadendi vim rettulerunt.
그러나 이러한 일들은 수사학의 전말을 설득의 힘으로 돌린 이들 사이에서나 제기될 만한 질문일 것이다.
si vero est bene dicendi scientia, quem nos finem sequimur, ut sit orator in primis vir bonus, utilem certe esse eam confitendum est.
하지만 만약 그것이 우리가 추구하는 목적인 '잘 말하는 지식'이고, 연설가가 무엇보다도 먼저 선한 사람이어야 하는 것이라면, 그것이 유용하다는 것은 확실히 인정되어야 한다.
§2.16.12et hercule deus ille princeps, parens rerum fabricatorque mundi, nullo magis hominem separavit a ceteris, quae quidem mortalia essent, animalibus, quam dicendi facultate.
그리고 맹세코 저 으뜸가는 신, 만물의 어버이자 세계의 창조자는 인간을 다른 죽을 수밖에 없는 동물들과 구분함에 있어서, 말하는 능력보다 더 크게 구분한 것은 없었다.
§2.16.13nam corpora quidem magnitudine, viribus, firmitate, patientia, velocitate praestantiora in illis mutis videmus, eadem minus egere adquisitae extrinsecus opis.
왜냐하면 우리는 저 말 못 하는 동물들에게서 몸집, 힘, 견고함, 인내심, 속도 면에서 육체가 더 우수하다는 것을 보며, 그것들이 외부에서 얻은 도움을 덜 필요로 한다는 것을 알기 때문이다.
nam et ingredi citius et pasci et tranare aquas citra docentem natura ipsa sciunt.
왜냐하면 그것들은 걷는 법과 먹는 법, 그리고 물을 헤엄쳐 건너는 법을 가르쳐 주는 이 없이 자연 자체에 의해 더 빨리 알기 때문이다.
§2.16.14et pleraque contra frigus ex suo corpore vestiuntur, et arma iis ingenita quaedam et ex obvio fere victus, circa quae omnia multus hominibus labor est.
그리고 대부분은 추위에 맞서 자신의 몸으로부터 덮개를 입고 있으며, 그들에게는 어떤 타고난 무기와 거의 눈앞에 있는 먹을거리가 있지만, 이 모든 것에 대해 인간에게는 많은 노고가 따른다.
rationem igitur nobis praecipuam dedit eiusque nos socios esse cum dis immortalibus voluit.
그러므로 신은 우리에게 가장 뛰어난 이성을 주셨고, 우리가 불멸의 신들과 함께 이성을 공유하는 동료가 되기를 원하셨다.
§2.16.15sed ipsa ratio neque tam nos iuvaret neque tam esset in nobis manifesta, nisi, quae concepissemus mente, promere etiam loquendo possemus, quod magis deesse ceteris animalibus quam intellectum et cogitationem quandam videmus.
그러나 이성 자체도 우리가 마음으로 구상한 것을 말함으로써 꺼내어 놓을 수 없다면, 우리를 그토록 돕지 못했을 것이며 우리 안에서 그토록 명백하지 않았을 것이다. 이 말하는 능력이 다른 동물들에게서 이해력이나 어떤 생각보다도 더 부족하다고 우리가 보게 되는 것이다.
§2.16.16nam et mollire cubilia et nidos texere et educare fetus et excludere, quin etiam reponere in hiemem alimenta, opera quaedam nobis inimitabilia (qualia sunt cerarum ac mellis) efficere, nonnullius fortasse rationis est;
왜냐하면 잠자리를 부드럽게 하고, 둥지를 틀고, 새끼를 기르고 알을 품으며, 나아가 겨울을 위해 먹이를 저장하고, 우리가 모방할 수 없는 어떤 일들(밀랍이나 꿀 같은 것)을 성취하는 것은 아마도 적지 않은 이성의 작용일 것이다.
sed quia carent sermone, quae id faciunt, muta atque irrationalia vocantur.
그러나 그것을 행하는 동물들은 말이 없기 때문에, 말 못 하고 이성 없는 동물이라 불린다.
§2.16.17denique homines, quibus negata vox est, quantulum adiuvat animus ille caelestis? quare si nihil a dis oratione melius accepimus, quid tam dignum cultu ac labore ducamus, aut in quo malimus praestare hominibus, quam quo ipsi homines ceteris animalibus praestant,
결국 목소리가 허락되지 않은 인간들을 저 천상의 마음은 얼마나 조금밖에 돕지 못하겠는가? 그러므로 만약 우리가 신들로부터 연설보다 더 나은 것을 받지 못했다면, 무엇을 그토록 숭상하고 노력할 가치가 있는 것으로 여기겠으며, 또는 인간 스스로가 다른 동물들보다 뛰어난 바로 그 점에서 우리가 인간들보다 더 뛰어나기를 바라겠는가?
§2.16.18eo quidem magis, quod nulla in arte plenius labor gratiam refert? id adeo manifestum erit, si cogitaverimus, unde et quo usque iam provecta sit orandi facultas; et adhuc augeri potest.
게다가 어떤 기술에서도 이보다 더 풍성하게 노고가 보답을 돌려주는 일이 없으니 더욱 그러하지 아니한가? 이 사실은 말하는 능력이 어디에서 시작하여 이제 어디까지 나아갔는지, 그리고 여전히 더 증진될 수 있는지를 생각해보면 지극히 명백해질 것이다.
§2.16.19nam ut omittam, defendere amicos, regere consiliis senatum, populum, exercitum in quae velit ducere, quam sit utile conveniatque bono viro, nonne pulchrum vel hoc ipsum est, ex communi intellectu verbisque, quibus utuntur omnes, tantum adsequi laudis et gloriae, ut non loqui et orare sed, quod Pericli contigit, fulgurare ac tonare videaris?
친구들을 변호하고, 원로원과 민중을 권고로 인도하며, 군대를 원하는 곳으로 이끄는 것이 선한 사람에게 얼마나 유용하고 어울리는지를 생략한다 하더라도, 모든 이들이 사용하는 공동의 이해와 언어로부터 그토록 많은 찬사와 영광을 얻어, 그저 말하고 연설하는 것이 아니라 페리클레스에게 일어났던 것처럼 번개를 치고 천둥을 울리는 것처럼 보이는 것, 이 자체만으로도 아름답지 아니한가?