§12.3.1iuris quoque civilis necessaria huic viro scientia est et morum ac religionum eius rei publicae, quam capesset.
この人物(弁論家)にとっては、市民法の知識、および彼が従事することになる国家の慣習と宗教的制度についての知識もまた不可欠である。
nam qualis esse suasor in consiliis publicis privatisve poterit tot rerum, quibus praecipue civitas continetur, ignarus? quo autem modo patronum se causarum non falso dixerit, qui, quod est in causis potentissimum, sit ab altero petiturus, paene non dissimilis iis, qui poetarum scripta pronuntiant?
なぜなら、国家が特にそれによって維持されている非常に多くの事柄に無知であるならば、公私の評議において、いかにして有能な勧告者となり得るだろうか。 また、訴訟において最も強力なものであるところのものを他人に求めようとしている者が、詩人の書いたものを朗読する人々とほとんど異ならない状態で、どのようにして自分が訴訟の庇護者であると嘘偽りなく言えるだろうか。
§12.3.2nam quodammodo mandata perferet, et ea, quae sibi a iudice credi postulaturus est, aliena fide dicet, et ipse litigantium auxiliator egebit auxilio.
なぜなら、ある意味で彼は委託された事項を伝達するだけであり、裁判官から自分に信じてもらうよう要求することになる事柄を、他人の信用によって語ることになり、訴訟当事者の救済者である彼自身が救済を必要とすることになるからである。
quod ut fieri nonnunquam minore incommodo possit, cum domi praecepta et composita et sicut cetera, quae in causa sunt, inde discendo cognita ad iudicem perfert, quid fiet in iis quaestionibus, quae subito inter ipsas actiones nasci solent? non deformiter respectet et inter subsellia minores advocatos interroget?
このことが、時にはより少ない不都合でなされ得るとしても、自宅で教えられ、組み立てられたものや、訴訟の中にある他のすべての事柄と同様に、そこ(他人)から学ぶことによって知られたものを、彼が裁判官のもとに持っていくとき、実際の弁論の最中に突如として生じるのが常であるような、それらの論点においてはどうなるだろうか。 彼はみっともなく後ろを振り返り、弁護士席の間にいる格下の弁護士たちに尋ねることにならないだろうか。
§12.3.3potest autem satis diligenter accipere, quae tum audiet, cum ei dicenda sunt, aut fortiter adfirmare aut ingenue pro suis dicere? possit in actionibus: quid fiet in altercatione, ubi occurrendum continuo, nec libera ad discendum mora est? Quid, si forte peritus iuris ille non aderit? quid, si quis non satis in ea re doctus falsum aliquid subiecerit? hoc enim est maximum ignorantiae malum, quod credit eum scire qui moneat.
しかし、彼はその時(その場で)聞くであろう事柄を、まさにそれを語らねばならない時に、十分に注意深く受け取ることができるだろうか、あるいは、強く主張したり、自分の意見であるかのように誠実に語ったりできるだろうか。 口頭弁論においてはできるかもしれない。 しかし、即座に対応しなければならず、学ぶための自由な猶予もない、反論の応酬においてはどうなるだろうか。 もし万一、あの法律の専門家が立ち会わなかったらどうなるか。 もし、その件について十分に学んでいない者が、何か誤ったことを吹き込んだらどうなるか。 なぜなら、助言してくれる者が知っていると信じ込んでしまうことこそが、無知の最大の弊害だからである。
§12.3.4neque ego sum nostri moris ignarus oblitusve eorum, qui velut ad arculas sedent et tela agentibus subministrant, neque idem Graecos quoque nescio factitasse, unde nomen his pragmaticorum datum est.
私は、わが国の慣習を知らないわけでも、まるで書類箱の傍らに座って、弁論を行う人々に武器を供給する人々のことを忘れているわけでもない。 また、ギリシア人も同様のことを行っていたことを知らないわけではない。 そこから彼らに「実務家(プラグマティコイ)」という名が与えられたのである。
sed loquor de oratore, qui non clamorem modo suum causis, sed omnia, quae profutura sunt, debet.
しかし私が語っているのは、訴訟に対して自分の大声だけでなく、役に立つであろうすべての事柄を負うている弁論家のことである。
§12.3.5itaque eum nec inutilem, si ad horam forte constiterit, neque in testationibus faciendis esse imperitum velim.
それゆえ、私は彼が、もし万一短時間立ち止まって相談を受けるとしても役に立たない者であってほしくないし、また証書を作成するにあたって未熟であってほしくない。
quis enim potius praeparabit ea quae, cum aget, esse in causa velit? nisi forte imperatorem quis idoneum credit in proeliis quidem strenuum et fortem et omnium, quae pugna poscit, artificem, sed neque delectus agere nec copias contrahere atque instruere nec prospicere commeatus nec locum capere castris scientem;
なぜなら、自分が弁論をするときに訴訟の論点としたい事柄を、彼自身をおいて他の誰がより良く準備するだろうか。 それとも、戦いにおいては確かに精力的で勇敢であり、戦闘が要求するすべての技術に通じているが、兵を募ることも、軍隊を集めて整列させることも、兵糧を調達することも、陣営のために場所を確保することも知らないような将軍を、適任であると信じる者がいるのだろうか。
prius est enim certe parare bella quam gerere.
なぜなら、戦争を遂行することよりも、戦争を準備することの方が確実に先だからである。
§12.3.6atqui simillimus huic sit advocatus, si plura, quae ad vincendum valent, aliis reliquerit, cum praesertim hoc, quod est maxime necessarium, nec tam sit arduum, quam procul intuentibus fortasse videatur.
ところが、もし弁護士が、勝利するために有効な多くの事柄を他人に委ねてしまうなら、彼はこの将軍に極めて似ることになる。 特に、最も必要であるこのことが、遠くから眺める人々にとっておそらく思われるほどには困難ではないのだから。
namque omne ius, quod est certum, aut scripto aut moribus constat; dubium aequitatis regula examinandum est.
なぜなら、確実であるすべての法は、成文法か、あるいは慣習法から成り立っており、疑わしいものは衡平の基準によって吟味されねばならないからである。
§12.3.7quae scripta sunt aut posita in more civitatis, nullam habent difficultatem, cognitionis sunt enim, non inventionis;
成文化されているか、あるいは国家の慣習に置かれている事柄は、何の困難もない。 なぜなら、それらは認識の事柄であって、発見の事柄ではないからである。
at quae consultorum responsis explicantur, aut in uerborum interpretatione sunt posita aut in recti pravique discrimine.
他方、法律顧問の回答によって説明される事柄は、言葉の解釈に置かれているか、あるいは正しいことと不正なことの区別に置かれている。
vim cuiusque vocis intelligere aut commune prudentium est aut proprium oratoris;
個々の言葉の効力を理解することは、賢明な人々に共通のことであるか、あるいは弁論家に固有のことである。
aequitas optimo cuique notissima.
また、衡平は最も優れた人々にとって最もよく知られている。
§12.3.8nos porro et bonum virum et prudentem in primis oratorem putamus, qui cum se ad id, quod est optimum natura, direxerit, non magnopere commovebitur, si quis ab eo consultus dissentiet;
さらに、私たちは弁論家を何よりもまず善い人間であり、また思慮深い人間であると考えている。 彼が本性上最も優れている方向へと自らを向けるなら、たとえ誰か彼に意見を求めた者が意見を異にすることがあっても、大して動揺することはないだろう。
cum ipsis illis diversas inter se opiniones tueri concessum sit.
あの法学者たち自身の間でも、互いに異なる意見を主張することが認められているのだから。
sed etiam, si nosse, quid quisque senserit, volet, lectionis opus est, qua nihil est in studiis minus laboriosum.
しかし、もしそれぞれの人がどう考えていたかを知りたいと思うにしても、それは読書の仕事であり、研究の中でこれほど労を要しないものはない。
§12.3.9quodsi plerique, desperata facultate agendi, ad discendum ius declinaverunt, quam id scire facile est oratori, quod discunt qui sua quoque confessione oratores esse non possunt? verum et M. Cato cum in dicendo praestantissimus, tum iuris idem fuit peritissimus, et Scaevolae Servioque Sulpicio concessa est etiam facundiae virtus.
しかし、もし多くの人々が、弁論を行う能力を絶望視して、法律を学ぶことへと転向したのだとしたら、彼ら自身が認めるところによっても弁論家になり得ないような人々が学んでいる事柄を、弁論家が知ることはいかに容易なことだろうか。 実際、マルクス・カトは語ることにおいて極めて優れていただけでなく、法律においても極めて熟達していたし、スカエウォラたちやセルウィウス・ スルピキウスにも雄弁の才能が認められていた。
§12.3.10et M. Tullius non modo inter agendum nunquam est destitutus scientia iuris, sed etiam componere aliqua de eo coeperat, ut appareat posse oratorem non discendo tantum iuri vacare, sed etiam docendo.
そして、マルクス・トゥッリウスは弁論を行う間に法律の知識を欠くことが決してなかっただけでなく、それについてのいくつかの著作を書き始めてさえいた。 このことから、弁論家は法律を学ぶことだけに没頭するのではなく、それを教えることさえできることが明らかになる。
§12.3.11verum ea, quae de moribus excolendis studioque iuris praecipimus, ne quis eo credat reprehendenda, quod multos cognovimus, qui taedio laboris, quem ferre tendentibus ad eloquentiam necesse est, confugerint ad haec deverticula desidiae.
しかし、私たちが道徳の陶冶や法律の研究について指示しているこれらのことが、次のような理由で非難されるべきだと誰も信じないようにしてほしい。 すなわち、私たちが多くの人々を知っており、彼らが、雄弁を目指す人々にとって耐えることが不可欠である労苦を嫌って、怠惰のこれら逃げ場へと逃げ込んだから、という理由で。
quorum alii se ad album ac rubricas transtulerunt et formularii vel, ut Cicero ait, leguleii quidam esse maluerunt, tanquam utiliora eligentes ea, quorum solam facilitatem sequebantur;
彼らのうちのある人々は、告示板や朱書へと身を転じ、訴訟書式家、あるいはキケロが言うように、一種の「法律屋」になることを好んだ。 それは、彼らがただその容易さだけを追求していた事柄を、あたかもより有用なものであるかのように選んだのである。
§12.3.12alii pigritiae arrogantioris, qui subito fronte conficta immissaque barba, veluti despexissent oratoria praecepta, paulum aliquid sederunt in scholis philosophorum, ut deinde in publico tristes, domi dissoluti captarent auctoritatem contemptu ceterorum.
他の人々は、より傲慢な怠惰に陥った人々であり、彼らは突然に表情を作り、髭を伸ばし、まるで修辞学の教えを軽蔑したかのように、哲学者の学校に少しの間だけ座り、その後、公の場では陰鬱に、私生活では自堕落でありながら、他者を軽蔑することによって権威を獲得しようとした。
philosophia enim simulari potest, eloquentia non potest.
なぜなら、哲学は偽ることができるが、雄弁は偽ることができないからである。