§12.2.22haec si ratione manifesta non essent, exemplis tamen crederemus.
これらのことが論理によって明白でなかったとしても、私たちは実例によって信じたであろう。
siquidem et Periclem, cuius eloquentiae, etiamsi nulla ad nos monumenta venerunt, vim tamen quandam incredibilem cum historici, tum etiam, liberrimum hominum genus, comici veteres tradunt, Anaxagorae physici constat auditorem fuisse, et Demosthenem, principem omnium Graeciae oratorum, dedisse operam Platoni.
なぜなら、ペリクレスは――その雄弁について、たとえ何の記録も私たちに伝わっていないとしても、歴史家たちだけでなく、人間の中で最も自由奔放な種族である古い喜劇詩人たちもまた、ある種の信じがたい力を伝えているが――自然学者アナクサゴラスの聴講者であったことは明白であり、またギリシアのすべての弁論家のうちで第一人者であるデモステネスが、プラトンに師事したことも明白だからである。
§12.2.23nam M. Tullius, non tantum se debere scholis rhetorum, quantum Academiae spatiis, frequenter ipse testatus est;
というのも、マルクス・トゥッリウス自身、自分が修辞学者の学校に負うているところは、アカデメイアの遊歩場に負うているところほど大きくないと、しばしば自ら証言しているからである。
neque se tanta in eo unquam fudisset ubertas, si ingenium suum consaepto fori, non ipsius rerum naturae finibus terminasset.
そして、もし彼が自らの才能を、法廷の仕切りの中だけに制限し、自然そのものの境界によって制限しなかったならば、彼においてあれほど豊かな多産さが湧き出ることは決してなかったであろう。
verum ex hoc alia mihi quaestio exoritur, quae secta conferre plurimum eloquentiae possit, quanquam ea non inter multas potest esse contentio.
しかし、このことから私には別の問いが生じる。 すなわち、どの学派が雄弁に最も貢献し得るか、ということである。 もっとも、その争いは多くの学派の間で行われ得るものではないが。
§12.2.24nam in primis nos Epicurus a se ipse dimittit, qui fugere omnem disciplinam navigatione quam velocissima iubet.
というのも、まずエピクロス自身が、あらゆる学問からできる限り速い船で逃れるように命じて、私たちを自らのもとから退散させるからである。
neque vero Aristippus, summum in voluptate corporis bonum ponens, ad hunc nos laborem hortetur.
また、身体の快楽に最高善を置くアリスティッポスも、私たちをこのような労苦へと促すことはないだろう。
Pyrrhon quidem quas in hoc opere habere partes potest? cui iudices esse, apud quos verba faciat, et reum, pro quo loquatur, et senatum, in quo sit dicenda sententia, non liquebit.
ピュロンにいたっては、この営みにおいてどのような役割を持つことができるだろうか。 彼にとっては、自分がそこで語るべき裁判官が存在すること、自分がそのために弁護する被告が存在すること、あるいはそこで意見が述べられねばならない元老院が存在することさえ、明白ではないだろうからである。
§12.2.25Academiam quidam utilissimam credunt, quod mos in utramque partem disserendi ad exercitationem forensium causarum proxime accedat.
ある人々はアカデメイア派が最も有用であると信じている。 なぜなら、両論について議論するというその習慣が、法廷の訴訟の訓練に最も近く適しているからである。
adiiciunt loco probationis, quod ea praestantissimos in eloquentia viros ediderit.
彼らは証明の代わりに、その学派が雄弁において最も優れた人々を輩出したという事実を付け加える。
Peripatetici studio quoque se quodam oratorio iactant;
ペリパトス派もまた、ある種の弁論への熱心さを誇っている。
nam theses dicere exercitationis gratia fere est ab iis institutum.
なぜなら、訓練のためにテーゼを論じることは、ほぼ彼らによって始められたからである。
Stoici, sicut copiam nitoremque eloquentiae fere praeceptoribus suis defuisse concedant necesse est, ita nullos aut probare acrius aut concludere subtilius contendunt.
ストア派は、自らの教師たちに雄弁の豊かさと輝きがほぼ欠けていたことを認めざるを得ないとしても、彼ら以上に鋭く証明し、あるいはより緻密に結論づける者はいないと主張する。
§12.2.26sed haec inter ipsos, qui velut sacramento rogati vel etiam superstitione constricti nefas ducunt a suscepta semel persuasione discedere.
しかし、これらの議論は、まるで誓約によって求められたかのように、あるいは迷信によって縛られたかのように、一度受け入れた信念から離れることを罪悪とみなす人々自身の間でのことである。
oratori vero nihil est necesse in cuiusquam iurare leges.
だが、弁論家にとっては、誰の支配に対しても誓いを立てる必要は全くない。
§12.2.27maius enim est opus atque praestantius, ad quod ipse tendit, et cuius est velut candidatus, si quidem est futurus cum vitae, tum etiam eloquentiae laude perfectus.
なぜなら、彼自身が目指し、かつその獲得を望む候補者であるような仕事は、もし彼が人生においても雄弁の賞賛においても完璧な者となろうとするならば、より大きく、またより優れたものだからである。
quare in exemplum bene dicendi facundissimum quemque proponet sibi ad imitandum, moribus vero formandis quam honestissima praecepta rectissimamque ad virtutem viam deliget.
それゆえ、よく語ることの手本として、彼は最も雄弁なすべての人を模倣のために自らに提示し、他方で道徳を形成するためには、最も高潔な教えと、徳への最もまっすぐな道を選ぶであろう。
exercitatione quidem utetur omni, sed tamen erit plurimus in maximis quibusque ac natura pulcherrimis.
彼は確かにあらゆる訓練を用いるであろうが、最も重大で、かつ本性上最も美しいもののうちに、最も多く留まるであろう。
§12.2.28nam quae potest materia reperiri ad graviter copioseque dicendum magis abundans quam de virtute, de re publica, de providentia, de origine animorum, de amicitia? haec sunt, quibus mens pariter atque oratio insurgat, quae vere bona, quid mitiget metus, coerceat cupiditates, eximat nos opinionibus vulgi animumque caelestem erigat.
というのも、荘重かつ豊かに語るために、徳について、国家について、摂理について、魂の起源について、友情についてのテーマよりも、さらに豊かないかなる素材が見出され得るだろうか。 これらこそ、精神と弁論が等しく高まるような事柄であり、何が真の善であるか、何が恐怖を和らげ、欲望を抑え、私たちを大衆の意見から救い出し、天上の心を引き上げるかを示すものである。
§12.2.29neque ea solum, quae talibus disciplinis continentur, sed magis etiam, quae sunt tradita antiquitus dicta ac facta praeclare, et nosse et animo semper agitare conveniet.
また、そのような学問に含まれている事柄だけでなく、それ以上に、古くから伝えられてきた優れた言行を、知ることも常に心の中で黙想することも適切であろう。
quae profecto nusquam plura maioraque quam in nostrae civitatis monumentis reperientur.
これらは、わが国の歴史的記録におけるよりも多く、また偉大なものとして見出される場所は、確実にどこにもないであろう。
§12.2.30an fortitudinem, iustitiam, fidem, continentiam, frugalitatem, contemptum doloris ac mortis melius alii docebunt quam Fabricii, Curii, Reguli, Decii, Mucii aliique innumerabiles? quantum enim Graeci praeceptis valent, tantum Romani, quod est maius, exemplis.
それとも、勇敢、正義、信義、自制、質素、苦痛や死への軽蔑を、ファブリキウスたち、クリウスたち、レグルスたち、デキウスたち、ムキウスたち、そして他の無数の人々以上に、他の誰かがより良く教えるというのだろうか。 なぜなら、ギリシア人が教理において優れているのと同等に、ローマ人は――そしてこちらの方がより重大なのだが――実例において優れているからである。
§12.2.31tantum quod non cognitis ille rebus adquieverit, qui non modo proximum tempus lucemque praesentem intueri satis credat, sed omnem posteritatis memoriam spatium vitae honestae et curriculum laudis existimet.
ただし、身近な時間や現在の光を見つめるだけで十分であるとは信じず、むしろ後世のすべての記憶を高潔な生の広がりであり、また栄誉の通り道であるとみなすような、あの人物は、それらの事柄を知るだけで満足することはないだろう。
hinc mihi ille iustitiae haustus bibat, hinc sumptam libertatem in causis atque consiliis praestet.
彼は私のために、ここから正義の甘露を飲み、ここから得た自由を訴訟や審議において発揮してほしい。
neque erit perfectus orator, nisi qui honeste dicere et sciet et audebit.
そして、高潔に語ることを知り、かつ敢えてそうする者でなければ、完璧な弁論家とはならないであろう。