§12.1.37nam si hominem occidere saepe virtus, liberos necare nonnunquam pulcherrimum est, asperiora quaedam adhuc dictu, si communis utilitas exegerit, facere conceditur, ne hoc quidem nudum est intuendum, qualem causam vir bonus, sed etiam quare et qua mente defendat.
なぜなら、もし人を殺すことがしばしば美徳であり、我が子を殺すことが時にはきわめて称賛されるべきことであり、さらに公共の利益が要求するならば、口にするのもさらに過酷なある種の行為を行うことが許されるならば、善き人がどのような訴訟を弁護するかということだけを単独で考慮すべきではなく、なぜ、どのような意図で弁護するのかをも考慮すべきだからである。
§12.1.38ac primum concedant mihi omnes oportet, quod Stoicorum quoque asperrimi confitentur, facturum aliquando virum bonum ut mendacium dicat, et quidem nonnunquam levioribus causis, ut in pueris aegrotantibus utilitatis eorum gratia multa fingimus, multa non facturi promittimus;
そしてまず、ストア派の最も厳格な人々さえも認めていることであるが、善き人が時には嘘をつくように取り計らうこと、しかも時にはきわめて軽い理由によってさえそうすることを、誰もが私に同意せねばならない。 それは、病気の子供たちにおいて、彼らの利益のために、私たちが多くのことを作り話にし、実行するつもりもない多くのことを約束するようなものである。
§12.1.39nedum si ab homine occidendo grassator avertendus sit aut hostis pro salute patriae fallendus;
ましてや、人を殺すことから強盗を遠ざけねばならない場合や、祖国の安全のために敵を欺かねばならない場合はなおさらである。
ut hoc, quod alias in servis quoque reprehendendum est, sit alias in ipso sapiente laudandum.
その結果、他の状況では奴隷においてさえ非難されるべきこの行為が、別の状況では賢者自身において称賛されるべきことになるのである。
id si constiterit, multa iam video posse evenire, propter quae orator bene suscipiat tale causae genus, quale remota ratione honesta non recepisset.
もしこのことが確立されるならば、理由が除外されていれば高潔なものとしては引き受けなかったであろうような、そうした種類の訴訟を、弁論家が正当に引き受ける契機となる多くの事態が起こり得るのを、私は今や目にしている。
§12.1.40nec hoc dico (quia severiores sequi placet leges) pro patre, fratre, amico periclitantibus, tametsi non mediocris haesitatio est, hinc iustitiae proposita imagine, inde pietatis.
また、私はこのことを危険に瀕している父親、兄弟、友人のために言っているのではない(というのも、私はより厳格な法則に従うことを好むからである)。 もっとも、一方には正義の、他方には身内への愛のイメージが提示されることによって、小さからぬ躊躇が生じるのではあるが。
nihil dubii relinquamus.
いかなる疑念も残さないようにしよう。
sit aliquis insidiatus tyranno atque ob id reus: utrumne salvum eum nolet is, qui a nobis finitur, orator? an, si tuendum susceperit, non tam falsis defendet, quam qui apud iudices malam causam tuetur?
誰かが僭主に陰謀を企て、そのために被告人になっていると仮定しよう。 私たちによって定義されるあの弁論家は、彼が救われることを望まないだろうか。 それとも、もし彼を擁護することを引き受けるならば、裁判官の前で悪い訴訟を擁護する者のように、虚偽をもって弁護することはないだろうか。
§12.1.41quid si quaedam bene facta damnaturus est iudex, nisi ea non esse facta convicerimus, non vel hoc modo servabit orator non innocentem modo, sed etiam laudabilem civem? quid si quaedam iusta natura, sed condicione temporum inutilia civitati sciemus, nonne utemur arte dicendi bona quidem, sed malis artibus simili?
もし、ある種の善い行いを、それがなされなかったと私たちが証明しない限り、裁判官が処罰しようとしているなら、どうだろうか。 弁論家は、まさにこの方法によって、単に無罪であるだけでなく、称賛に値する市民をも救うことになるのではないだろうか。 もし、ある事柄が本性上は正しいが、時代の状況によって国家にとって有害であることを私たちが知っているなら、どうだろうか。 私たちは、意図は善いものであるが、悪い技術に似た語る技術を用いるのではないだろうか。
§12.1.42ad hoc nemo dubitabit, quin, si nocentes mutari in bonam mentem aliquo modo possint, sicut posse conceditur, salvos esse eos magis e re publica sit quam puniri.
これに加えて、もし有罪者たちが何らかの方法で善い心へと変わり得るならば(現に変わり得ることは認められているが)、彼らが救われることが、処罰されることよりも国家の利益にかなうということを、疑う者は誰もいないだろう。
si liqueat igitur oratori futurum bonum virum, cui vera obicientur, non id aget, ut salvus sit?
したがって、もし弁論家にとって、真実の罪で告発されているその人物が、将来は善き人になるであろうということが明らかであるなら、彼が救われるように取り計らうのではないだろうか。
§12.1.43da nunc, ut crimine manifesto prematur dux bonus et sine quo vincere hostem civitas non possit: nonne ei communis utilitas oratorem advocabit? certe Fabricius Cornelium Rufinum, et alioqui malum civem et sibi inimicum, tamen, quia utilem sciebat ducem, imminente bello, palam consulem suffragio suo fecit atque id mirantibus quibusdam respondit, a cive se spoliari malle quam ab hoste venire.
今、善き将軍であり、彼なしには国家が敵に勝つことができないような人物が、明白な罪によって追い詰められていると仮定してみよう。 公共の利益が、彼のために弁論家を呼び寄せるのではないだろうか。 確かにファブリキウスは、コウネリウス・ルフィヌスという、他の点では悪い市民であり、自分自身にとっても敵であった人物を、それでも、戦争が差し迫っている中で彼を有能な将軍であると知っていたために、自分の投票によって公然と執政官にした。 そして、ある人々がこのことを奇妙に思う中で、彼は「自分は市民から略奪される方を、敵によって売り飛ばされる方よりも好む」と答えた。
ita, si fuisset orator, non defendisset eundem Rufinum vel manifesti peculatus reum?
このように、もしファブリキウスが弁論家であったなら、たとえ同じルフィヌスが公金横領の罪で告訴されていたとしても、彼を弁護しなかっただろうか。
§12.1.44multa dici possunt similia, sed vel unum ex iis quodlibet sufficit.
同様のことは多く語られ得るが、それらのうちのどれでも、わずか一つだけで十分である。
non enim hoc agimus, ut istud illi, quem formamus, viro saepe sit faciendum;
なぜなら、私たちは、私たちが形成しつつあるあの人に、そのことがしばしば行われるべきであると主張しているのではないからである。
sed ut, si talis coegerit ratio, sit tamen vera finitio, oratorem esse virum bonum dicendi peritum.
そうではなく、もしそのような理由が彼に強いるならば、それでもなお「弁論家とは、語ることに熟達した善き人である」という定義が真実であり続ける、ということを目指しているのである。
§12.1.45praecipere vero ac discere, quomodo etiam probatione difficilia tractentur, necessarium est.
しかしながら、証明することが困難な事柄をもどのように扱うべきかを、教え、また学ぶことは必要である。
nam frequenter etiam optimae causae similes sunt malis, et innocens reus multis veri similibus premitur;
なぜなら、しばしば最善の訴訟であっても悪い訴訟に似ていることがあり、罪のない被告人が多くの尤もらしい事柄によって追い詰められることがあるからである。
quo fit, ut eadem actionis ratione defendendus sit, qua si nocens esset.
その結果、彼は、まるで有罪であるかのような場合と同じ弁論の方法によって弁護されなければならなくなるのである。
iam innumerabilia sunt bonis causis malisque communia, testes, litterae, suspiciones, opiniones.
さらに、善い訴訟と悪い訴訟に共通する無数の事柄、すなわち証人、文書、疑惑、世論が存在する。
non aliter autem verisimilia quam vera et confirmantur et refelluntur.
そして、尤もらしい事柄も、真実の事柄と全く同じようにして、裏付けられ、また反論されるのである。
quapropter, ut res feret, flectetur oratio manente honesta voluntate.
したがって、状況が求めるままに、高潔な意志を保ったままで、弁論は方向を変えられるのである。