§11.3.153igitur in laudationibus, nisi si funebres erunt, gratiarum actione, exhortatione, similibus laeta et magnifica et sublimis est actio.
したがって、称賛の演説においては(葬儀の演説である場合を除き)、謝辞、激励、およびそれらに類するものでは、伝え方は快活で、壮大で、高尚なものである。
funebres contiones, consolationes, plerumque causae reorum tristes atque summissae.
葬儀の演説、慰めの演説、そして被告人の訴訟の大部分は、悲しく控えめなものである。
in senatu conservanda auctoritas, apud populum dignitas, in privatis modus.
元老院においては威厳が保持されるべきであり、民衆の前では気品が、私的な法廷では節度が求められる。
De partibus causae et sententiis verbisque, quae sunt multiplicia, pluribus dicendum.
多様である訴訟の各部分、思想、言葉については、より詳しく語られねばならない。
§11.3.154tria autem praestare debet pronuntiatio: conciliet, persuadeat, moveat, quibus natura cohaeret, ut etiam delectet.
ところで、発音は次の三つのことを果たすべきである。 すなわち、味方に引き入れること、説得すること、心を動かすことであり、これらには性質上、楽しませることも結びついている。
conciliatio fere aut commendatione morum, qui nescio quomodo ex voce etiam atque actione perlucent, aut orationis suavitate constat;
味方に引き入れることは、声や身振りからもどういうわけか透けて見える品性のアピールによるか、あるいは弁論の心地よさによって概ね成り立つ。
persuadendi vis adfirmatione, quae interim plus ipsis probationibus valet.
説得の力は、時には立証そのものよりも強い力を持つ確言によって成り立つ。
§11.3.155an ista, inquit Calidio Cicero, si vera essent, sic a te dicerentur? et, tantum abfuit, ut inflammares nostros animos; somnum isto loco vix tenebamus Fiducia igitur appareat et constantia, utique si auctoritas subest.
「もしそれらのことが真実であるなら」とキケローはカリディウスに向かって言っている、「それらがあなたによってそのように語られるだろうか」。 そして、「お前が我々の心を燃え立たせるにはあまりにも程遠く、あの箇所で我々は眠気をこらえるのがやっとであった」と。 したがって、とりわけ背後に権威がある場合には、自信と毅然とした態度が表れるべきである。
§11.3.156movendi autem ratio aut in repraesentandis est aut imitandis adfectibus.
一方、心を動かす方法は、感情を現前させることか、あるいは模倣することにある。
ergo cum iudex in privatis aut praeco in publicis dicere de causa iusserit, leniter consurgendum;
したがって、私的な裁判では裁判官が、公的な裁判では布告役が、訴訟について語るよう命じたときには、ゆっくりと立ち上がらねばならない。
tum in componenda toga vel, si necesse erit, etiam ex integro inicienda, dumtaxat in iudiciis (apud principem enim et magistratus ac tribunalia non licebit), paulum est commorandum, ut et amictus sit decentior et protinus aliquid spatii ad cogitandum.
次に、トガを整える際、あるいは必要であれば最初からかけ直す際、少なくとも通常の裁判においては(皇帝や政務官、裁判壇の前では許されないからである)、少しの間とどまらねばならない。 それは衣類がよりふさわしい状態になるため、かつ、直ちに思索のためのいくらかの余裕を得るためである。
§11.3.157etiam cum ad iudicem nos converterimus, et consultus praetor permiserit dicere, non protinus est erumpendum, sed danda brevis cogitationi mora.
さらに私たちが裁判官の方を向き、諮問された法務官が発言を許可したときにも、直ちに語り始めるべきではなく、思考のために短い猶予を与えるべきである。
mire enim auditurum dicturi cura delectat, et iudex se ipse componit.
なぜなら、語ろうとする者の気遣いは、これから聞こうとする者を大いに喜ばせ、裁判官自身も自らを整えるからである。
§11.3.158hoc praecipit Homerus Ulixis exemplo, quem stetisse oculis in terram defixis immotoque sceptro, priusquam illam eloquentiae procellam effunderet, dicit.
このことをホメーロスは、オデュッセウスの例によって教えている。 彼は、雄弁のあの嵐を解き放つ前に、目を地面に据え、笏を動かさずに立っていたと語られている。
in hac cunctatione sunt quaedam non indecentes, ut appellant scenici, morae, caput mulcere, manum intueri, infringere articulos, simulare conatum, suspiratione sollicitudinem fateri, aut quod quemque magis decet, eaque diutius, si iudex nondum intendet animum.
このためらいの間には、舞台役者たちが呼ぶところの、見苦しくないある種の「間」、すなわち頭を撫でる、手を見つめる、指の関節を鳴らす、やろうとするふりをする、ため息によって不安を告白する、あるいは各自に最もふさわしいことを行うことなどがあり、裁判官がまだ注意を向けていないなら、これらをより長く行うのもよい。
§11.3.159status sit rectus, aequi et diducti paulum pedes vel procedens minimo momento sinister;
姿勢は直立し、足は均等で少し開き、あるいは左足がごくわずかに前に出ているようにする。
genua recta, sic tamen, ut non extendantur;
膝はまっすぐにするが、ピンと張りすぎないようにする。
humeri remissi, vultus severus, non maestus nec stupens nec languidus;
肩は力を抜き、表情は厳粛であり、悲しげであったり、呆然としていたり、生気がなかったりしてはならない。
brachia a latere modice remota;
腕は脇から適度に離す。
manus sinistra, qualem supra demonstraui;
左手は上に示した通りとする。
dextra, cum iam incipiendum erit, paulum prolata ultra sinum gestu quam modestissimo, velut spectans quando incipiendum sit.
右手は、すでに始めるべきときには、ひだを越えて少し前に出し、最も控えめな身振りで、まるでいつ始めるべきかを見計らっているかのようにする。
§11.3.160vitiosa enim sunt illa, intueri lacunaria, perfricare faciem et quasi improbam facere, tendere confidentia vultum aut, quo sit magis torvus, superciliis adstringere, capillos a fronte contra naturam retroagere, ut sit horror ille terribilis;
なぜなら、以下のようなことは欠点だからである。 すなわち、天井を見つめること、顔をこすって厚かましい表情にすること、過信から表情をこわばらせること、あるいはより険しく見せるために眉をひそめること、恐ろしい威圧感を与えるために額の髪を不自然に後ろへかき上げること。
tum, id quod Graeci frequentissime faciunt, crebro digitorum labiorumque motu commentari, dare excreare, pedem alterum longe proferre, partem togae sinistra tenere, stare diductum vel rigidum vel supinum vel incurvum vel humeris, ut luctaturi solent, ad occipitium ductis.
さらに、ギリシア人が非常によく行うことであるが、指や唇を頻繁に動かして練習すること、咳払いや痰を吐くこと、一方の足を遠くへ踏み出すこと、左手でトガの一部を握ること、足を開いて立つこと、あるいは硬直して、あるいはのけぞって、あるいは前かがみになって立つこと、あるいは格闘家がよくやるように肩を後頭部の方へと引き上げて立つことである。
§11.3.161prooemio frequentissime lenis convenit pronuntiatio.
導入部には、非常に多くの場合、穏やかな発音がふさわしい。
nihil enim est ad conciliandum gratius verecundia, non tamen semper;
というのも、味方に引き入れるためには慎み深さほど喜ばしいものはないからである。 ただし、常にそうとは限らない。
neque enim uno modo dicuntur exordia, ut docui.
私が教えたように、導入部は一つの方法だけで語られるわけではないからである。
plerumque tamen et vox temperata et gestus modestus et sedens humero toga et laterum lenis in utramque partem motus, eodem spectantibus oculis, decebit.
しかし、たいていの場合、穏やかな声、控えめな身振り、肩に落ち着いたトガ、そして両側への穏やかな身体の動き(このとき目は同じ方向を向いている)がふさわしいだろう。
§11.3.162narratio magis prolatam manum, amictum recidentem, gestum distinctum, vocem sermoni proximam et tantum acriorem, sonum simplicem frequentissime postulabit in his dumtaxat: Q. enim Ligarius, cum esset in Africa nulla belli suspicio, et A. Cluentius Habitus paler huiusce.
陳述部は、より前に出された手、後ろに垂れ下がる衣服、明確に区別された身振り、日常の会話に最も近く、ただ少しだけ鋭い声、そして単純な響きを、非常に多くの場合に要求するだろう。 ただし、以下のような箇所においてである。 すなわち、「クィントゥス・リガリウスは、アフリカにおいて戦争の疑念が全くなかったときに」や、「この人の父アウルス・クルエンティウス・ハビトゥスは」といった箇所である。
aliud in eadem poscent adfectus, vel concitati nubit genero socrus, vel flebiles constituitur in foro Laodiceae spectaculum acerbum et miserum toti Asiae provinciae.
同じ陳述部の中でも、感情が別のものを要求するだろう。 たとえば、興奮した感情は「義理の息子と結婚する義母」を要求し、悲嘆に暮れた感情は「ラオディケアの広場において、アジア属州全体にとって苦痛で悲惨な見世物が設営される」を要求する。
maxime varia et multiplex actio est probationum.
立証における伝え方は、最も変化に富み、多様である。