§11.1.64potest tamen aliquando mater et in re leviore aut minus infeste contra filium stare;
しかしながら、時には母親がより軽い事柄において、あるいはそれほど敵対的でない形で息子の前に立ちはだかることもある。
tum lenior atque summissior decebit oratio.
そのようなときには、より穏やかで控えめな弁論がふさわしいであろう。
nam et satisfaciendo aut nostram minuemus invidiam aut etiam in diversum eam transferemus; et si graviter dolere filium palam fuerit, credetur abesse ab eo culpam fietque ultro miserabilis.
なぜなら、弁明をすることによって、我々は自分に対する反感を和らげるか、あるいはその反感を別の方向へそらすことができるからであり、また、息子が深く苦しんでいることが明らかになれば、彼には落ち度がないと信じられ、さらに同情を引くことになるからである。
§11.1.65avertere quoque in alios crimen decet, ut fraude aliquorum concita credatur, et omnia nos passuros, nihil aspere dicturos testandum, ut, etiamsi non possumus non conviciari, nolle videamur.
また、非難を他の人々へとそらし、母親がある人々の欺瞞によって煽られたのだと信じ込ませることもふさわしく、我々はすべてを耐え忍び、何一つ厳しいことは口にしないと誓うべきである。 そうすれば、たとえ非難せざるを得ないとしても、そうすることを望んでいないように見えるからである。
etiam, si quid obiciendum erit, officium est patroni, ut id filio invito, sed fide cogente facere credatur.
さらに、何かを咎め立てせねばならない場合、それを息子の意に反して、しかし誠実さに迫られて行っているのだと信じさせるのが弁護人の務めである。
ita poterit uterque laudari.
そうすれば、両者ともに称賛されることが可能となる。
§11.1.66quod de matre dixi, de utroque parente accipiendum est;
私が母親について述べたことは、両親のいずれについても理解されるべきである。
nam inter patres etiam filiosque, cum intervenisset emancipatio, litigatum scio.
というのも、子が自立した後に、父親と息子の間でさえ訴訟が争われたのを私は知っているからである。
in aliis quoque propinquitatibus custodiendum est, ut inviti et necessario et parce iudicemur dixisse, magis autem aut minus, ut cuique personae debetur reverentia.
他の親族関係においても、我々が嫌々ながら、かつ必要に迫られて、控えめに語ったと判断されるように注意せねばならず、その程度は個々の人物に払われるべき敬意に応じて、多かれ少なかれ調整されるべきである。
eadem pro libertis adversus patronos observantia.
解放奴隷がパトロヌスに対して弁論する場合にも、同様の敬意が払われるべきである。
et ut semel plura complectar, nunquam decebit sic adversus tales agere personas, quomodo contra nos agi ab hominibus condicionis eiusdem iniquo animo tulissemus.
そして、一度に多くのことを包括して言うなら、このような人物に対して、もし同等の立場の者から自分に対して同じようにされたなら憤慨したであろうようなやり方で振る舞うことは、決してふさわしくない。
§11.1.67praestatur hoc aliquando etiam dignationibus, ut libertatis nostrae ratio reddatur, ne quis nos aut petulantes in laedendis eis aut etiam ambitiosos putet.
このことは、時には高名な人物たちに対しても施される。 それは我々の率直な発言の理由を説明するためであり、我々が彼らを傷つけるにあたって、無遠慮であるとか、あるいは売名目的であるとかと思われないようにするためである。
itaque Cicero, quanquam erat in Cottam gravissime dicturus, neque aliter agi P. Oppii causa poterat, longa tamen praefatione excusavit officii sui necessitatem.
それゆえキケロは、コッタに対して極めて厳しく語るつもりであり、プブリウス・オッピウスの事件をそれ以外の方法で扱うことはできなかったものの、長い前置きをもって自らの任務の必要性を弁明したのである。
§11.1.68aliquando etiam inferioribus praecipueque adolescentulis parcere aut videri decet.
時には、目下の人々、特に非常に若い人々に配慮を示すこと、あるいはそうしているように見せることがふさわしい。
utitur hac moderatione Cicero pro Caelio contra Atratinum, ut eum non inimice corripere, sed paene patrie monere videatur.
キケロは『カエリウス弁護』においてアトラティヌスに対してこの節度を用いており、彼を敵対的に咎めるのではなく、あたかも父親のように諭しているかのように見える。
nam et nobilis et iuvenis et non iniusto dolore venerat ad accusandum.
というのも、彼は名門の出身であり、若く、正当な憤りをもって告発に及んだからである。
sed in his quidem, in quibus vel iudici vel etiam adsistentibus ratio nostrae moderationis probari debet, minor est labor;
しかし、裁判官や傍聴人に対して我々の節度の理由が納得されねばならないような、これらのケースにおいては、苦労は比較的少ない。
illic plus difficultatis, ubi ipsos, contra quos dicimus, veremur offendere.
より多くの困難があるのは、我々が反対の立場から語る相手そのものを怒らせることを恐れるような、あの場合である。
§11.1.69duae simul huiusmodi personae Ciceroni pro Murena dicenti obstiterunt, M. Catonis Serviique Sulpicii.
キケロが『ムレナ弁護』で語っていたとき、このような二人の人物、すなわちマルクス・カトとセルウィウス・スルピキウスが同時に彼の前に立ちはだかった。
quam decenter tamen Sulpicio, cum omnes concessisset virtutes, scientiam petendi consulatus ademit? quid enim aliud esset, quo se victum homo nobilis et iuris antistes magis ferret? ut vero rationem defensionis suae reddidit, cum se studuisse petitioni Sulpicii contra honorem Murenae, non idem debere accusationi contra caput diceret!
しかしキケロは、スルピキウスのあらゆる美徳を認めながらも、執政官の地位を求めるための知識をいかに品位を保ったまま彼から剥ぎ取ったことか。 というのも、名門の出身であり法律の権威である者が、それによって敗北したとしても、より容易に耐え忍ぶことができるような事柄が、ほかにあっただろうか。 また、自分がムレナの公職に対抗してスルピキウスの立候補を支援したからといって、ムレナの市民権に対する告発に対してまで同じように支援する義務はないと述べることで、彼はいかに見事に自らの弁護の理由を説明したことか。
§11.1.70quam molli autem articulo tractavit Catonem Cuius natura summe admiratus non ipsius vitio, sed Stoicae sectae quibusdam in rebus factam duriorem videri volebat;
また、彼はカトをいかに物柔らかに扱ったことか。 彼の天性を大いに称賛しつつも、それがいくつかの点においてより頑なになっているのは彼自身の欠陥によるのではなく、ストア派の宗派によるものであるように見せようとした。
ut inter eos non forensem contentionem, sed studiosam disputationem crederes incidisse.
その結果、彼らの間にあるのは法廷での争いではなく、学術的な討論が起こったのだと信じられるほどであった。
§11.1.71haec est profecto ratio et certissimum praeceptorum genus illius viri observatio, ut, cum aliquid detrahere salva gratia velis, concedas alia omnia: in hoc solo vel minus peritum quam in ceteris, adiecta, si poterit fieri, etiam causa, cur id ita sit, vel paulo pertinaciorem vel credulum vel iratum vel impulsum ab aliis.
これこそが実に方法であり、最も確実な規則の類となる、あの偉大な人物の観察である。 すなわち、好意を損なわずに何かを引き下げようと望むときには、他のすべてのことを認め、この一点においてのみ、他のことよりも経験が浅いとする(可能であれば、なぜそうなのかという理由も付け加えながら)。 あるいは、少し頑固すぎる、信じやすい、怒りやすい、あるいは他人にそそのかされた、とするのである。
§11.1.72hoc enim commune remedium est, si in tota actione aequaliter appareat non honor modo eius, sed etiam caritas.
なぜなら、弁論全体を通じて、その人物に対する敬意だけでなく慈愛もが均等に現れているならば、これが共通の救済策となるからである。
praeterea causa sit nobis iusta sic dicendi, neque id moderate tantum faciamus, sed etiam necessario.
さらに、我々がそのように語る正当な理由が存在し、我々がそれを節度をもって行うだけでなく、不可避的に行っているようにせねばならない。
§11.1.73diversum ab hoc sed facilius, cum hominum aut alioqui turpium aut nobis invisorum quaedam facta laudanda sunt.
これとは反対であるが、より容易なのは、他の点では下劣であるか、あるいは我々にとって忌むべき人々の一部の行為を称賛せねばならない場合である。
decet enim rem ipsam probare in qualicunque persona.
どのような人物においてであれ、行為そのものを認めることはふさわしいからである。
dixit Cicero pro Gabinio et P. Vatinio, inimicissimis antea sibi hominibus et in quos orationes etiam scripserat, uerum ait, ut sit iusta causa sic faciendi, non se de ingenii fama, sed de fide esse sollicitum.
キケロは、以前は自分にとって最大の敵であり、それらに対する弾劾演説さえ書いていたガビニウスやプブリウス・ワティニウスのために弁護をしたが、しかし、そうすることに正当な理由があるとするために、自分は自らの才能の評判についてではなく、誠実さについて心配しているのだ、と述べている。