Humanitext Reader

サッルスティウス · カティリナの陰謀 §53-56

カエサルとカトの比較と陰謀者の処刑

19 / 21 箇所 · ラテン語

要旨

カトの演説によって元老院は死刑を議決する。著者は当時のローマを支えたカトとカエサルの二人の卓越した人物の天性と徳を比較し、続いて、逮捕された陰謀者たちの処刑と、カティリーナによる軍勢の編成および奴隷の拒絶について述べる。

§53Postquam Cato adsedit, consulares omnes itemque senatus magna pars sententiam eius laudant, virtutem animi ad caelum ferunt, alii alios increpantes timidos vocant.
カトが席に着くと、元執政官全員、そして元老院の大部分が彼の意見を称賛し、その精神の徳を天まで高め、互いに非難し合いながら他者を臆病者と呼ぶ。
Cato clarus atque magnus habetur; senati decretum fit, sicuti ille censuerat.
カトは高名にして偉大であるとみなされ、彼が提案した通りに元老院の決議がなされた。
Sed mihi multa legenti, multa audienti, quae populus Romanus domi militiaeque, mari atque terra praeclara facinora fecit, forte lubuit attendere, quae res maxume tanta negotia sustinuisset.
しかし、ローマ人民が国内外において、海陸で成し遂げた数々の輝かしい偉業について多くを読み、多くを聞くうちに、私には、いかなる要因がこれほどの困難な大事業を最もよく支えてきたのかを深く考究してみたいという思いがふと湧き上がった。
sciebam saepenumero parva manu cum magnis legionibus hostium contendisse;
私は、しばしば少数の軍勢で敵の強大な軍団と戦ってきたことを知っていた。
cognoveram parvis copiis bella gesta cum opulentis regibus, ad hoc saepe fortunae violentiam toleravisse, facundia Graecos, gloria belli Gallos ante Romanos fuisse.
また、少数の戦力で豊かな王たちと戦争を行い、これに加えて、しばしば運命の猛威に耐えてきたこと、弁舌においてはギリシア人が、軍事の栄光においてはガリア人が、ローマ人よりも勝っていたことを知っていた。
ac mihi multa agitanti constabat paucorum civium egregiam virtutem cuncta patravisse, eoque factum, uti divitias paupertas, multitudinem paucitas superaret.
そして、多くのことを熟考する私にとって、少数の市民の傑出した徳がすべてを成し遂げたのであり、それゆえに貧困が富に、少数が多数に打ち勝つことになったのだということが明白になった。
sed postquam luxu atque desidia civitas corrupta est, rursus res publica magnitudine sua imperatorum atque magistratuum vitia sustentabat ac, sicuti effeta parentum ui, multis tempestatibus haud sane quisquam Romae virtute magnus fuit.
しかし、贅沢と怠惰によって国家が堕落したのちは、逆に、国家はその巨大さによって将軍や政務官たちの欠点を支えていたのであり、まるで衰え果てた親の力のようであり、長い間、ローマには徳において真に偉大な者は一人も現れなかった。
sed memoria mea ingenti virtute, divorsis moribus fuere viri duo, M. Cato et C. Caesar.
しかし、私の記憶の中では、並外れた徳を持ち、相反する性格を備えた二人の人物、すなわちマルクス・カトとガイウス・カエサルがいた。
quos quoniam res obtulerat, silentio praeterire non fuit consilium, quin utriusque naturam et mores, quantum ingenio possum, aperirem.
運命が彼らを差し出したのであるから、彼らについて沈黙したまま通り過ぎることは私の意図ではなく、むしろ、私の能力の及ぶ限り、両者の天性と気質を明らかにしようと思う。
igitur iis genus aetas eloquentia prope aequalia fuere, magnitudo animi par, item gloria, sed alia alii.
さて、彼らの家柄、年齢、弁舌はほぼ等しく、精神の偉大さは同等であり、栄光も同様であったが、その性質はそれぞれ異なっていた。
Caesar beneficiis ac munificentia magnus habebatur, integritate vitae Cato.
カエサルは恩恵と気前の良さによって偉大であるとみなされ、カトは生涯の潔白さによってそうみなされた。
ille mansuetudine et misericordia clarus factus, huic severitas dignitatem addiderat.
前者は穏和と慈悲によって高名となり、後者には厳格さが威厳を付け加えていた。
Caesar dando sublevando ignoscundo, Cato nihil largiundo gloriam adeptus est.
カエサルは与えること、救済すること、許すことによって、カトは何も施さないことによって栄光を手に入れた。
in altero miseris perfugium erat, in altero malis pernicies.
一方は困窮した人々の避難所であり、他方は悪人たちの破滅の元であった。
illius facilitas, huius constantia laudabatur.
前者の寛大さ、後者の不屈さが称賛された。
postremo Caesar in animum induxerat laborare, vigilare;
最後に、カエサルは骨を折り、警戒を怠らないことを心に決めていた。
negotiis amicorum intentus sua neglegere, nihil denegare quod dono dignum esset;
友人の用事に没頭して自分のことをおろそかにし、贈り物に値するものは何一つ拒まなかった。
sibi magnum imperium, exercitum, bellum novom exoptabat, ubi virtus enitescere posset.
自分自身に対しては、徳が輝き出ることのできる、強大な指揮権、軍隊、そして新たな戦争を強く求めていた。
at Catoni studium modestiae, decoris, sed maxume severitatis erat;
一方、カトには節度、品位、しかし何よりも厳格さへの傾倒があった。
non divitiis cum divite neque factione cum factioso, sed cum strenuo virtute, cum modesto pudore, cum innocente abstinentia certabat;
彼は富において富者と競うことも、派閥において党派心の強い者と競うこともせず、勇敢な者とは徳において、節度ある者とは慎みにおいて、清廉な者とは私欲のなさにおいて競った。
esse quam videri bonus malebat: ita, quo minus petebat gloriam, eo magis illum sequebatur.
彼は善く見られることよりも、善くあることを望んだ。 こうして、彼が栄光を求めなければ求めないほど、栄光はますます彼に付き従ったのである。
§55Postquam, ut dixi, senatus in Catonis sententiam discessit, consul optumum factu ratus noctem quae instabat antecapere, ne quid eo spatio novaretur, tresviros quae ad supplicium postulabantur parare iubet.
私が述べたように、元老院がカトの意見へと割れたのち、執政官は、その間に新たな事態が起こらないように、迫りつつある夜を先取りすることが最善の策であると考え、処刑のために要求されていた事柄を準備するよう三人委員に命じる。
ipse praesidiis dispositis Lentulum in carcerem deducit;
彼自身は、護衛兵を配置した上で、レントゥルスを牢獄へと連れて行く。
idem fit ceteris per praetores.
他の者たちについても、法務官たちを通じて同様のことが行われた。
est in carcere locus, quod Tullianum appellatur, ubi paululum ascenderis ad laevam, circiter duodecim pedes humi depressus;
牢獄には、トゥッリアヌムと呼ばれる場所があり、少し左へと登ったところにあり、地面から約12フィートほど沈み込んでいる。
eum muniunt undique parietes atque insuper camera lapideis fornicibus iuncta;
その場所は四方を壁で囲まれ、上部は石造りのアーチで接合された天井で覆われている。
sed incultu tenebris odore foeda atque terribilis eius facies est.
しかし、放置された汚れ、暗闇、悪臭のゆえに、その様相は不潔で恐ろしい。
in eum locum postquam demissus est Lentulus, vindices rerum capitalium, quibus praeceptum erat, laqueo gulam fregere.
レントゥルスがその場所に下ろされたのち、命令を受けていた極刑の執行人たちが、縄で彼の首を絞めた。
ita ille patricius ex gente clarissuma Corneliorum, qui consulare imperium Romae habuerat, dignum moribus factisque suis exitium vitae invenit.
こうして、コルネリウス氏族という極めて高名な家柄の出身であり、ローマで執政官としての指揮権を保持したことのあったあのパトリキは、自らの気質と行いにふさわしい生涯の最後を迎えた。
de Cethego, Statilio, Gabinio, Caepario eodem modo supplicium sumptum est.
ケテグス、スタティリウス、ガビニウス、カエパリウスについても、同様の方法で刑が執行された。
§56Dum ea Romae geruntur, Catilina ex omni copia, quam et ipse adduxerat et Manlius habuerat, duas legiones instituit, cohortis pro numero militum conplet.
これらのことがローマで行われている間、カティリーナは、自らが率いてきた全軍勢と、マンリウスが保持していた軍勢から、2つの軍団を編成し、兵士の数に応じてコホルスを満たした。
deinde, ut quisque voluntarius aut ex sociis in castra venerat, aequaliter distribuerat, ac brevi spatio legiones numero hominum expleverat, quom initio non amplius duobus milibus habuisset.
その後、志願兵や同盟者たちが陣営にやって来るたびに、彼らを均等に配属し、短期間のうちに人員の数において軍団を満たした。
sed ex omni copia circiter pars quarta erat militaribus armis instructa;
最初は2000人を超えない人数しか保持していなかったのであるが。
ceteri, ut quemque casus armaverat, sparos aut lanceas, alii praeacutas sudis portabant.
しかし、全軍勢のうち、軍用の武器を装備していたのは約4分の1にすぎなかった。
sed postquam Antonius cum exercitu adventabat, Catilina per montis iter facere, modo ad urbem, modo Galliam vorsus castra movere, hostibus occasionem pugnandi non dare.
他の者たちは、偶然がそれぞれを武装させた通りに、猟槍や槍、あるいは先端を鋭く尖らせた棒を携えていた。
sperabat propediem magnas copias sese habiturum, si Romae socii incepta patravissent.
しかし、アントニウスが軍勢を率いて近づいてくると、カティリーナは山地を経由して行軍し、ある時は都市の方向へ、ある時はガリアの方向へと陣営を移動させ、敵に戦う機会を与えなかった。
interea servitia repudiabat, quoius initio ad eum magnae copiae concurrebant, opibus coniurationis fretus, simul alienum suis rationibus existumans videri causam civium cum servis fugitivis communicavisse.
彼は、ローマにいる同盟者たちが企てを成し遂げたならば、近いうちに強力な軍勢を手に入れることができると期待していたのである。 一方、彼は奴隷たちを拒絶していた。 最初は彼のもとに大きな集団が押し寄せていたのであるが、彼は陰謀の資金力を頼みとし、同時に、ローマ市民の理念を逃亡奴隷たちと共有したと見なされることは、自らの計画にとって不都合であると考えていたのである。

語釈・文法注

  1. 53.2forte lubuit attendere, quae res maxume tanta negotia sustinuisset — 非人称動詞 `lubuit`(`libuit`)の主語として不定詞 `attendere` があり、その `attendere` の目的語として接続法過去完了の `sustinuisset` を伴う間接疑問節 `quae res ...` が置かれている。
  2. 53.5sicuti effeta parentum ui — 「親たちの(生み出す)力が衰え果てたかのように」という比喩表現。`effeta` は奪格名詞 `ui`(`uis`「力」の奪格)を修飾する形容詞(奪格)であり、`parentum` は複数属格で「親たちの、先祖たちの」の意。
  3. 54.1sed alia alii — `sed alia gloria alii fuit` の極めて簡潔な省略表現。「しかし、一方はこれ(の栄光)、他方はあれ(の栄光を保持していた)」、すなわち「彼らにはそれぞれ異なる栄光があった」という意味になる。
  4. 54.6esse quam videri bonus malebat — `malebat` に導かれる主格不定詞による対比。`esse`(本質的にそうあること)と `videri`(そう見えること、思われること)が `quam`(〜よりも)で比較されている。補語 `bonus` も主語カト(主格)と一致して主格をとる。
  5. 55.1consul optumum factu ratus — `optumum` は中性形容詞で、動詞 `facio` の奪格スピーヌム `factu` を伴い「なされるべき最善のこと」を意味する。`ratus` はデポネント動詞 `reor` の完了分詞だが、現在時制的に「〜と考えて」と解釈される。
  6. 56.5alienum suis rationibus existumans videri causam civium cum servis fugitivis communicavisse — `existumans`(〜と考えて)の目的語となる対格不定詞句。`videri`(〜と見なされること)が主語不定詞となり、その補語として `communicavisse`(共有したこと)が続く。`alienum suis rationibus` はこの不定詞句全体を修飾する述語的形容詞句で、「自らの計画(利益)にそぐわない、不都合な」を意味する。

この箇所を引用する

サッルスティウス, カティリナの陰謀 §53-56. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:latinLit:phi0631.phi001.humanitext-lat3:53-56

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。