§7at vero huius gloriae, C. Caesar, quam es paulo ante adeptus socium habes neminem: totum hoc quantumcumque est, quod certe maximum est, totum est, inquam, tuum.
しかし、ガイウス・カエサルよ、あなたが少し前に得たこの栄光においては、あなたにはいかなる同伴者もいません。 これがどれほどのものであれ――そしてこれは確実に最大のものですが――、そのすべては、私は言いますが、あなたのものです。
nihil sibi ex ista laude centurio, nihil praefectus, nihil cohors, nihil turma decerpit;
百人隊長も、歩兵隊長も、歩兵大隊も、騎兵中隊も、その称賛から自らのために何一つ奪い取りはしません。
quin etiam illa ipsa rerum humanarum domina, Fortuna, in istius se societatem gloriae non offert: tibi cedit, tuam esse totam et propriam fatetur.
それどころか、人間の営みの支配者そのものである「運命」さえも、その栄光の分け前に自らを差し出しはしません。 それはあなたに譲歩し、そのすべてがあなた自身のものであり、固有のものであると認めるのです。
numquam enim temeritas cum sapientia commiscetur nec ad consilium casus admittitur.
なぜなら、無謀が知恵と混ざり合うことは決してなく、偶然が熟慮に加わることは許されないからです。
§8domuisti gentis immanitate barbaras, multitudine innumerabilis, locis infinitas, omni copiarum genere abundantis: ea tamen vicisti quae et naturam et condicionem ut vinci possent habebant.
あなたは、凶暴さにおいて野蛮であり、数において無数であり、場所において無限であり、あらゆる種類の軍備に満ちていた諸民族を征服しました。 しかし、あなたが勝利したそれらのものは、征服され得るという性質と条件を備えていたものでした。
nulla est enim tanta vis quae non ferro et viribus debilitari frangique possit.
鉄や力によって弱められ、砕かれ得ないほど巨大な力は、何一つ存在しないからです。
animum vincere, iracundiam cohibere, victo temperare, adversarium nobilitate, ingenio, virtute praestantem non modo extollere iacentem sed etiam amplificare eius pristinam dignitatem, haec qui faciat, non ego eum cum summis viris comparo, sed simillimum deo iudico.
自分の心を征服すること、怒りを抑えること、敗者を寛大に扱うこと、高貴さ、才能、徳において卓越した敵対者が打ち倒されているのを引き上げるだけでなく、そのかつての尊厳をさらに高めること、これらを行うような人を、私は最高の人間たちと比較するのではなく、神に極めて酷似していると判断します。
§9itaque, C. Caesar, bellicae tuae laudes celebrabuntur illae quidem non solum nostris sed paene omnium gentium litteris atque linguis, neque ulla umquam aetas de tuis laudibus conticescet;
それゆえ、ガイウス・カエサルよ、あなたの武勲は、我が国の文学や言語においてだけでなく、ほとんどすべての民族のそれにおいて称えられ、あなたの称賛についていかなる時代も沈黙することはないでしょう。
sed tamen eius modi res nescio quo modo, etiam cum leguntur, obstrepi clamore militum videntur et tubarum sono.
しかしながら、その種の事柄は、どういうわけか、読まれているときでさえ、兵士たちの叫び声やラッパの音によってかき消されるように思われるのです。
at vero cum aliquid clementer, mansuete, iuste, moderate, sapienter factum, in iracundia praesertim quae est inimica consilio, et in victoria quae natura insolens et superba est, audimus aut legimus, quo studio incendimur, non modo in gestis rebus sed etiam in fictis ut eos saepe quos numquam vidimus diligamus!
しかし、慈悲深く、温厚に、公正に、穏健に、賢明に行われた何事かを、特に熟慮の敵である怒りの中において、またその性質上傲慢で不遜である勝利の中において、私たちが聞き、あるいは読むとき、私たちはどれほどの熱意に燃え上がることでしょう。 それは、現実に起こった事柄においてだけでなく、架空の物語においてさえ、私たちが一度も見たことのない人々をしばしば愛してしまうほどなのです!
§10te vero quem praesentem intuemur, cuius mentem sensusque et os cernimus, ut, quicquid belli fortuna reliquum rei publicae fecerit, id esse salvum velis, quibus laudibus efferemus, quibus studiis prosequemur, qua benevolentia complectemur? parietes, me dius fidius, ut mihi videtur, huius curiae tibi gratias agere gestiunt, quod brevi tempore futura sit illa auctoritas in his maiorum suorum et suis sedibus.
それでは、私たちが目の前に見つめ、その精神と感情と表情を認め、戦争の運命が国家に残したものを何であれ救いたいとあなたが望んでいる、そのあなたを、私たちはどのような称賛をもって引き上げ、どのような熱意をもって従い、どのような好意をもって抱擁すべきでしょうか。 神にかけて、私には、この議事堂の壁さえもが、間もなく彼らの先祖たちと彼ら自身の座であるこの場所に、あの権威が戻ることになるのを喜び、あなたに感謝したがっているように思われます。
equidem cum C. Marcelli, viri optimi et commemorabili pietate praediti lacrimas modo vobiscum viderem, omnium Marcellorum meum pectus memoria offudit, quibus tu etiam mortuis M. Marcello conservato dignitatem suam reddidisti nobilissimamque familiam iam ad paucos redactam paene ab interitu vindicasti.
実際、極めて優れた人物であり、記念すべき忠実(ピエタース)を備えたガイウス・マルケッルスの涙を、今しがた諸君と共に私が見たとき、マルクス・マルケッルスが救われたことによって、あなたが死者たちにさえ彼らの尊厳を返し、今や少数の者にまで縮小していた最も高貴な一族を、ほとんど滅亡から救い出してくださったのだという、すべてのマルケッルス家の人々の記憶が、私の胸に溢れ出ました。
§11hunc tu diem tuis maximis et innumerabilibus gratulationibus iure anteponis.
あなたがこの日を、あなたに対する最大かつ無数の祝祭よりも正当に優先させるのは当然のことです。
haec enim res unius est propria C. Caesaris;
なぜなら、この事績はガイウス・カエサル、あなた一人に固有のものだからです。
ceterae duce te gestae magnae illae quidem, sed tamen multo magnoque comitatu.
あなたの指導のもとで遂行された他の事績は、それらも確かに偉大ではありますが、しかし多くの、そして大いなる随伴者(仲間)を伴っていました。
huius autem rei tu idem dux es et comes: quae quidem tanta est ut tropaeis et monumentis tuis adlatura finem sit aetas—nihil est enim opere et manu factum quod non conficiat et consumat vetustas— §12at haec tua iustitia et lenitas florescet cotidie magis.
しかし、この事績においては、あなた自身が指導者であり、同時に随伴者なのです。 そして、これは実に偉大であり、時(歳月)があなたのトロフィーや記念碑に終わりをもたらすとしても――なぜなら、手作業で作られたもので、年月が朽ち果てさせ、消費し尽くさないものは何一つないからです――、しかし、あなたのこの正義と寛大さは、日々さらに花開くことでしょう。
ita quantum operibus tuis diuturnitas detrahet, tantum adferet laudibus.
このように、年月の長さがあなたの造営物から奪い取る分だけ、それはあなたの称賛に付け加えるのです。
et ceteros quidem omnis victores bellorum civilium iam antea aequitate et misericordia viceras: hodierno vero die te ipse vicisti.
そして、あなたはすでに以前から、内乱の他のすべての勝者たちに公正さと慈悲において勝っていましたが、実に今日のこの日、あなたは自分自身に打ち勝ちました。
vereor ut hoc quod dicam perinde intellegi possit auditu atque ipse cogitans sentio: ipsam victoriam vicisse videris, cum ea quae erant adempta victis remisisti.
私が言うことが、聞くことによって、私自身が考え、感じているのと同じように理解され得ないのではないかと私は恐れます。 あなたは、敗者たちから奪われていたものを返還したとき、勝利そのものに打ち勝ったように見えます。
nam cum ipsius victoriae iure omnes victi occidissemus, clementiae tuae iudicio conservati sumus.
なぜなら、勝利そのものの権利によって、敗者である私たちは皆死んでいたはずのところを、あなたの慈悲という判断によって救われたからです。
recte igitur unus invictus es a quo etiam ipsius victoriae condicio visque devicta est.
したがって、あなただけが、勝利そのものの条件と力さえも征服した、正当なる征服されざる者なのです。