§27quid de illis honestissimis viris atque optimis civibus, equitibus Romanis, dicemus qui tum una cum senatu salutem rei publicae defenderunt? quid de tribunis aerariis ceterorumque ordinum omnium hominibus qui tum arma pro communi libertate ceperunt? sed quid ego de eis omnibus qui consulari imperio paruerunt loquor? de ipsorum consulum fama quid futurum est? L. Flaccum, hominem cum semper in re publica, tum in magistratibus gerendis, in sacerdotio caerimoniisque quibus praeerat diligentissimum, nefarii sceleris ac parricidi mortuum condemnabimus? adiungemus ad hanc labem ignominiamque mortis etiam C. Mari nomen? C. Marium, quem vere patrem patriae, parentem, inquam, vestrae libertatis atque huiusce rei publicae possumus dicere, sceleris ac parricidi nefarii mortuum condemnabimus?
当時元老院と共に国家の安全を守り抜いた、あの極めて誠実な人々、優れた市民たちであるローマの騎士たちについて、私たちは何と言おうか。 当時共通の自由のために武器を取った、財務官やその他のあらゆる階級の人々について何と言おうか。 しかし、執政官の命令に従ったあのすべての人々について、私が今さら語る必要があるだろうか。 執政官たち自身の名声はどうなるのか。 国家においても、政務官職を務めるにあたっても、また自ら司る神職や儀式においても常に極めて厳格であったルキウス・フラックスが、亡くなっている今、極悪非道の罪と祖国殺しの罪で有罪とされるのだろうか。 この死の汚辱と不名誉に、ガイウス・マリウスの名をも加えるのだろうか。 私たちが真に祖国の父、すなわちあなた方の自由とこの国家の親と呼ぶことのできるガイウス・マリウスが、亡くなっている今、極悪非道の罪と祖国殺しの罪で有罪とされるのだろうか。
§28etenim si C. Rabirio, quod iit ad arma, crucem T. Labienus in campo Martio defigendam putavit, quod tandem excogitabitur in eum supplicium qui vocavit? ac si fides Saturnino data est, quod abs te saepissime dicitur, non eam C. Rabirius sed C. Marius dedit, idemque violavit, si in fide non stetit.
というのも、もしティトゥス・ラビエヌスが、ガイウス・ラビリウスが武器を手にしたという理由で、カンプス・マルティウスに十字架を立てるべきだと考えたのなら、人々を(武器へと)呼びかけたあの者に対しては、一体どのような刑罰が考案されるべきだろうか。 また、あなたによって非常に頻繁に主張されているように、もしサトゥルニヌスに(安全の)保証が与えられたのだとすれば、それを与えたのはガイウス・ラビリウスではなくガイウス・マリウスであり、もしその保証が守られなかったのであれば、それを破ったのも同じく彼(マリウス)である。
quae fides, Labiene, qui potuit sine senatus consulto dari? adeone hospes es huiusce urbis, adeone ignarus disciplinae consuetudinisque nostrae ut haec nescias, ut peregrinari in aliena civitate, non in tua magistratum gerere videare?
ラビエヌスよ、そもそもその保証は、元老院決議なしにどうして与えられ得ただろうか。 あなたはこれほどまでにこの都市のよそ者であり、これほどまでに我々の制度や慣習に無知なので、これらのことを知らず、自分の国で政務官職を務めているのではなく、他国の市民社会を旅しているように見えるのだろうか。
§29'quid iam ista C. Mario,' inquit, 'nocere possunt, quoniam sensu et vita caret?' itane vero? tantis in laboribus C. Marius periculisque vixisset, si nihil longius quam vitae termini postulabant spe atque animo de se et gloria sua cogitasset? at, credo, cum innumerabilis hostium copias in Italia fudisset atque obsidione rem publicam liberasset, omnia sua secum una moritura arbitrabatur.
『それらのことは、すでに感覚も生命も失っているガイウス・マリウスに、今さら何の害を及ぼしうるのか』と彼は言う。 本当にそうだろうか。 ガイウス・マリウスは、もし希望や精神において、自身の生涯の限界が要求する以上のことを、自分自身やその栄光について考えなかったとしたら、これほど大きな労苦と危険の中に生きただろうか。 しかし、思うに、彼がイタリアにおいて無数の敵の軍勢を打ち破り、包囲から国家を解放したとき、自分のすべてのものが自分とともに死に果てるだろうと考えていたのだろうか。
non est ita, Quirites;
そうではない、市民たちよ。
neque quisquam nostrum in rei publicae periculis cum laude ac virtute versatur quin spe posteritatis fructuque ducatur.
我々の誰も、後世への希望と実りに導かれることなしに、国家の危難において名誉と徳をもって活動することはない。
itaque cum multis aliis de causis virorum bonorum mentes divinae mihi atque aeternae videntur esse, tum maxime quod optimi et sapientissimi cuiusque animus ita praesentit in posterum ut nihil nisi sempiternum spectare videatur.
それゆえ、他の多くの理由からも善き人々の精神は神聖であり永遠であると私には思われるが、特に、最も優れ最も賢明な人々の心は、永遠のもの以外には何も目指さないかのように、後世をそのように予感しているからである。
§30quapropter equidem et C. Mari et ceterorum virorum sapientissimorum ac fortissimorum civium mentis, quae mihi videntur ex hominum vita ad deorum religionem et sanctimoniam demigrasse, testor me pro illorum fama, gloria, memoria non secus ac pro patriis fanis atque delubris propugnandum putare, ac, si pro illorum laude mihi arma capienda essent, non minus strenue caperem, quam illi pro communi salute ceperunt.
それゆえ、私はまさに、ガイウス・マリウスやその他の最も賢明で最も勇敢な市民たちの精神(それは人間の生から神々の崇敬と聖性へと移り去ったように思われるが)にかけて、彼らの名声、栄光、記憶のために、祖国の神殿や聖所のために戦うのと同様に、戦うべきだと考えていることを誓う。 そして、もし彼らの誉れのために私が武器を手に取らねばならないとすれば、彼らが公共の安全のために手に取ったのと劣らず精力的に手に取るだろう。
etenim, Quirites, exiguum nobis vitae curriculum natura circumscripsit, immensum gloriae.
というのも、市民たちよ、自然は我々に短い生涯の競争路を区画したが、栄光に対しては計り知れない競争路を区画したからである。
qua re, si eos qui iam de vita decesserunt ornabimus, iustiorem nobis mortis condicionem relinquemus.
したがって、もし我々がすでに世を去った人々を称えるならば、我々自身のためにより公正な死の条件を残すことになるだろう。
sed si illos, Labiene, quos iam videre non possumus neglegis, ne his quidem quos vides consuli putas oportere?
しかし、ラビエヌスよ、あなたがすでに目に見えない人々を軽視するとしても、あなたが目にするこれらの人々のためにも配慮がなされるべきだとは考えないのか。
§31neminem esse dico ex his omnibus, qui illo die Romae fuerit, quem tu diem in iudicium vocas, pubesque tum fuerit, quin arma ceperit, quin consules secutus sit.
私は、あなたが裁判に告発しているあの日にローマにいて、当時成人であったすべての人のうち、武器を取らなかった者、執政官に従わなかった者は一人もいないと主張する。
omnes ei quorum tu ex aetate coniecturam facere potes quid tum fecerint abs te capitis C. Rabiri nomine citantur.
あなたがその年齢から当時何をしたかを推測できるようなすべての人々が、ガイウス・ラビリウスを被告とする死罪の訴追の名の下に、あなたによって召喚されているのである。
at occidit Saturninum Rabirius.
しかし、『ラビリウスがサトゥルニヌスを殺害したのだ』と。
Vtinam fecisset! non supplicium deprecarer sed praemium postularem.
彼がそうしてくれていたらよかったのに! 私は刑罰の免除を願うのではなく、褒賞を要求しただろう。
etenim, si Scaevae, servo Q. Crotonis, qui occidit L. Saturninum, libertas data est, quod equiti Romano praemium dari par fuisset? et, si C. Marius, quod fistulas quibus aqua suppeditabatur Iovis optimi maximi templis ac sedibus praecidi imperarat, quod in clivo Capitolino improborum civium * * *
というのも、もしルキウス・サトゥルニヌスを殺害したクィントゥス・クロトンの奴隷スカエウァに自由が与えられたのだとしたら、ローマの騎士に対しては、どのような褒賞が与えられるのが適当であっただろうか。 また、もしガイウス・マリウスが、至高至大のユピテルの神殿や神座に水を供給していた水道管を断ち切るよう命じたこと、そしてカピトリウムの坂において邪悪な市民たちの……