§27quid de illis honestissimis viris atque optimis civibus, equitibus Romanis, dicemus qui tum una cum senatu salutem rei publicae defenderunt? quid de tribunis aerariis ceterorumque ordinum omnium hominibus qui tum arma pro communi libertate ceperunt? sed quid ego de eis omnibus qui consulari imperio paruerunt loquor? de ipsorum consulum fama quid futurum est? L. Flaccum, hominem cum semper in re publica, tum in magistratibus gerendis, in sacerdotio caerimoniisque quibus praeerat diligentissimum, nefarii sceleris ac parricidi mortuum condemnabimus? adiungemus ad hanc labem ignominiamque mortis etiam C. Mari nomen? C. Marium, quem vere patrem patriae, parentem, inquam, vestrae libertatis atque huiusce rei publicae possumus dicere, sceleris ac parricidi nefarii mortuum condemnabimus?
당시 원로원과 함께 국가의 안전을 수호했던 저 가장 정직한 이들이자 훌륭한 시민들인 로마 기사들에 대해 우리는 무엇이라 말하겠습니까? 당시 공동의 자유를 위해 무기를 들었던 재무관들과 다른 모든 계급의 사람들에 대해서는 무엇이라 하겠습니까? 그러나 집정관의 명령에 복종했던 그 모든 이들에 대해 내가 왜 굳이 말하겠습니까? 집정관들 자신의 명성은 어떻게 되겠습니까? 국가에서나 공직 수행에서나, 그리고 자신이 관장하던 사제직과 제의에서 언제나 가장 정성을 다했던 루키우스 플라쿠스를, 이미 고인이 된 지금, 극악무도한 범죄와 조국 살해의 죄로 유죄 판결하겠습니까? 이 죽음의 오욕과 불명예에 가이우스 마리우스의 이름 또한 추가하겠습니까? 우리가 참으로 조국의 아버지, 즉 여러분의 자유와 이 국가의 어버이라 부를 수 있는 가이우스 마리우스를, 이미 고인이 된 지금, 극악무도한 범죄와 조국 살해의 죄로 유죄 판결하겠습니까?
§28etenim si C. Rabirio, quod iit ad arma, crucem T. Labienus in campo Martio defigendam putavit, quod tandem excogitabitur in eum supplicium qui vocavit? ac si fides Saturnino data est, quod abs te saepissime dicitur, non eam C. Rabirius sed C. Marius dedit, idemque violavit, si in fide non stetit.
만약 가이우스 라비리우스가 무기를 들었다는 이유로 티투스 라비에누스가 마르스 광장에 십자가를 세워야 한다고 생각했다면, 도대체 사람들을 불러 모은 그 사람(마리우스)에게는 어떤 형벌이 고안되어야 하겠습니까? 또한 당신이 아주 자주 말하듯, 사투르니누스에게 안전 보장이 제공되었다면, 그것을 준 것은 가이우스 라비리우스가 아니라 가이우스 마리우스이며, 만약 그 약속이 지켜지지 않았다면 그것을 어긴 것 역시 그(마리우스)입니다.
quae fides, Labiene, qui potuit sine senatus consulto dari? adeone hospes es huiusce urbis, adeone ignarus disciplinae consuetudinisque nostrae ut haec nescias, ut peregrinari in aliena civitate, non in tua magistratum gerere videare?
라비에누스여, 원로원의 결의 없이 어떻게 그러한 보장이 주어질 수 있었겠습니까? 당신은 이 도시에 그토록 이방인이고, 우리의 제도와 관습에 그토록 무지하여 이런 것들을 알지 못하며, 그리하여 당신 자신의 국가가 아닌 타국의 시민사회에서 여행하며 공직을 수행하는 것처럼 보이는 것입니까?
§29'quid iam ista C. Mario,' inquit, 'nocere possunt, quoniam sensu et vita caret?' itane vero? tantis in laboribus C. Marius periculisque vixisset, si nihil longius quam vitae termini postulabant spe atque animo de se et gloria sua cogitasset? at, credo, cum innumerabilis hostium copias in Italia fudisset atque obsidione rem publicam liberasset, omnia sua secum una moritura arbitrabatur.
그는 '가이우스 마리우스는 이미 감각과 생명을 잃었는데, 그런 일들이 이제 그에게 무슨 해를 끼칠 수 있겠는가?'라고 말합니다. 정말 그렇습니까? 만약 가이우스 마리우스가 소망과 마음속에서 자신의 생명의 한계가 요구하는 것보다 더 먼 미래의 자신과 영광에 대해 생각하지 않았더라면, 그토록 큰 노고와 위험 속에서 살았겠습니까? 그러나 생각건대, 그가 이탈리아에서 무수한 적의 군대를 격파하고 국가를 포위망에서 구출했을 때, 자신의 모든 것이 자신과 함께 죽어 없어질 것이라 생각했겠습니까?
non est ita, Quirites;
시민들이여, 그렇지 않습니다.
neque quisquam nostrum in rei publicae periculis cum laude ac virtute versatur quin spe posteritatis fructuque ducatur.
우리 중 그 누구도 후세에 대한 희망과 결실에 이끌리지 않고서는 국가의 위기 속에서 찬사나 미덕을 품고 활동하지 않습니다.
itaque cum multis aliis de causis virorum bonorum mentes divinae mihi atque aeternae videntur esse, tum maxime quod optimi et sapientissimi cuiusque animus ita praesentit in posterum ut nihil nisi sempiternum spectare videatur.
그러므로 다른 많은 이유로도 선량한 시민들의 정신은 신성하고 영원하다고 생각되지만, 특히 가장 훌륭하고 지혜로운 이들의 마음이 후세를 미리 내다보아 오직 영원한 것만을 바라보는 것처럼 보이기 때문입니다.
§30quapropter equidem et C. Mari et ceterorum virorum sapientissimorum ac fortissimorum civium mentis, quae mihi videntur ex hominum vita ad deorum religionem et sanctimoniam demigrasse, testor me pro illorum fama, gloria, memoria non secus ac pro patriis fanis atque delubris propugnandum putare, ac, si pro illorum laude mihi arma capienda essent, non minus strenue caperem, quam illi pro communi salute ceperunt.
그러므로 나는 참으로 가이우스 마리우스와 다른 가장 지혜롭고 용감한 시민들의 정신(그것은 인간의 삶으로부터 신들의 숭배와 성스러움으로 옮겨갔다고 생각됩니다만)을 걸고 맹세컨대, 그들의 명성과 영광과 기억을 위해 국가의 신전과 성소를 위해서와 다름없이 싸워야 한다고 생각하며, 만약 그들의 찬사를 위해 내가 무기를 들어야 한다면, 그들이 공동의 안전을 위해 무기를 들었던 것 못지않게 정력적으로 무기를 들 것입니다.
etenim, Quirites, exiguum nobis vitae curriculum natura circumscripsit, immensum gloriae.
시민들이여, 자연은 우리에게 짧은 생명의 경주로를 구획해 주었으나, 영광에 대해서는 무한한 길을 열어주었습니다.
qua re, si eos qui iam de vita decesserunt ornabimus, iustiorem nobis mortis condicionem relinquemus.
그러므로 이미 세상을 떠난 이들을 우리가 드높인다면, 우리 자신을 위해서도 더 공정한 죽음의 조건을 남겨두는 것이 될 것입니다.
sed si illos, Labiene, quos iam videre non possumus neglegis, ne his quidem quos vides consuli putas oportere?
그러나 라비에누스여, 당신이 이미 볼 수 없는 저 고인들을 소홀히 여긴다 할지라도, 당신이 보고 있는 이 살아있는 사람들을 위해서는 배려해야 마땅하다고 생각하지 않습니까?
§31neminem esse dico ex his omnibus, qui illo die Romae fuerit, quem tu diem in iudicium vocas, pubesque tum fuerit, quin arma ceperit, quin consules secutus sit.
나는 당신이 재판에 고발하고 있는 바로 그날 로마에 있었고 당시 군대에 갈 나이였던 이 모든 이들 중에, 무기를 들지 않은 자가 없고 집정관을 따르지 않은 자가 없다고 단언합니다.
omnes ei quorum tu ex aetate coniecturam facere potes quid tum fecerint abs te capitis C. Rabiri nomine citantur.
당신이 그 나이로 보아 당시 무엇을 했는지 추측할 수 있는 모든 이들이, 가이우스 라비리우스의 사형 기소라는 명목 하에 당신에 의해 소환되고 있는 것입니다.
at occidit Saturninum Rabirius.
하지만 '라비리우스가 사투르니누스를 죽였다'고 합니다.
Vtinam fecisset! non supplicium deprecarer sed praemium postularem.
그가 정말 그렇게 했기를 바랍니다! 그렇다면 나는 형벌의 감면을 호소하는 것이 아니라 포상을 요구했을 것입니다.
etenim, si Scaevae, servo Q. Crotonis, qui occidit L. Saturninum, libertas data est, quod equiti Romano praemium dari par fuisset? et, si C. Marius, quod fistulas quibus aqua suppeditabatur Iovis optimi maximi templis ac sedibus praecidi imperarat, quod in clivo Capitolino improborum civium * * *
루키우스 사투르니누스를 죽인 퀸투스 크로톤의 노예 스카에바에게 자유가 주어졌다면, 로마 기사에게는 어떤 포상이 주어지는 것이 마땅했겠습니까? 그리고 만약 가이우스 마리우스가, 지극히 높고 위대하신 유피테르의 신전과 처소에 공급되던 물길을 차단하라고 명령했다는 이유로, 카피톨리움 언덕에서 사악한 시민들의……