§288haec égo doleo, haec súnt quae me excruciánt, haec dies
私はこれらのことを悲しみ、これらが私を苦しめるのだ。
§289noctésque tibi canto út caveas.
これらのことを、私は昼も夜もお前が気をつけるようにと言い聞かせている。
§290quod mánu non queunt tangére tantum fas hábent quo manus abstíneant,
彼らは、手で触れることができないものだけを、手を控えるべき神聖なものと考えている。
§291cetéra: rape trahe, fuge láte—lacrumas
それ以外のものは、奪え、引きずり込め、逃げろ、隠せ、だ。
§292haec míhi quom video elíciunt,
これらを目にするとき、私からは涙が絞り出される。
§293quia ego ád hoc genus hominum dúravi.
なぜなら、私はこのような種類の人間たちの時代まで生き延びてしまったからだ。
§294quin príus me ad plures pénetravi?
なぜ私はもっと早くに、多くの人々のところへ行かなかったのか?
§295nam hi móres maiorúm laudant, eosdém lutitant quos cónlaudant.
なぜなら、彼らは祖先の道徳を称賛しながら、その称賛するまさにその道徳を泥で汚しているからだ。
§296hisce égo de artibus gratiám facio, ne cólas neve imbuas íngenium.
私はお前にこれらのやり方を免じてやろう、お前がそれを尊ぶことも、心に染み込ませることもないように。
§297meo módo et moribus vivito ántiquis,
私のやり方と、いにしえの道徳に従って生きなさい。
§298quae ego tíbi praecipio, ea fácito.
私があなたに命じること、それを行いなさい。
§299nihil égo istos moror faeceós mores, turbidós, quibus boni dedécorant se.
私は、善良な人々が自らを辱めるような、あの泥にまみれた、濁った道徳など、全く相手にしない。
§300haec tíbi si mea imperiá capesses, multá bona in pectore cónsident.
もしお前が私のこれらの命令を受け入れるなら、多くの善きものがお前の胸に落ち着くだろう。
§301Sémper ego usque ad hanc aetatem ab ineunte adulescentia §302tuis servivi servitutem imperiis praeceptis, pater.
私はずっとこの年齢に至るまで、若者の頃から、あなたの命令と教えに従って、奴隷のように仕えてきました、父上。
§303pro ingenio ego me liberum esse ratus sum, pro imperio tuo §304meum animum tibi servitutem servire aequom censui.
生まれつきの性質においては私は自由の身であると考えていましたが、あなたの支配に対しては、私の心があなたに奴隷の奉仕をすることが当然であると考えていました。
§305Quí homo cum animo inde ab ineunte aetate depugnat suo, §306utrum itane esse mavelit ut eum animus aequom censeat, §307an ita potius ut parentes eum esse et cognati velint: §308si animus hominem pepulit, actumst: animo servit, non sibi;
若い頃から自分の心と戦う人が、心がそうあるべきだと判断するような人間になることをより望むか、それとも、むしろ親や親族がそうあってほしいと望むような人間になることを望むか:もし心が人を打ち負かしたなら、万事休すだ。 彼は心に仕えるのであり、自分自身にではない。
§309si ipse animum pepulit, dum vivit victor victorum cluet.
もし彼自身が心を打ち負かしたなら、彼は生きている限り、勝者の中の勝者と呼ばれる。
§310tu si animum vicisti potius quam animus te, est quod gaudeas.
もしお前が、心にお前を支配させるよりは、むしろ心を征服したのなら、お前には喜ぶべき理由がある。
§311nimio satiust, ut opust té ita ésse, quam ut animo lubet:
お前がそうあるべき姿であることは、心が望むままであることよりも、はるかに勝っている。
§312qui animum vincunt, quam quos animus, semper probiores cluent.
心を征服する人々は、心に征服される人々よりも、常に、より立派であると評判される。
§313Istaec ego mi semper habui aetati integumentum meae;
私はそのことを、常に自分の若さに対する保護膜として持ってきました。
§314ne penetrarem me usquam ubi esset damni conciliabulum §315neu noctu irem obambulatum neu suom adimerem alteri §316neu tibi aegritudinem, pater, párerem, parsi sedulo:
破滅をもたらすたまり場があるような場所にはどこへも足を踏み入れず、夜に出歩くこともせず、他人のものを奪うこともせず、そして父上、あなたに心痛を与えないようにと、私は細心の注意を払って慎んできました。
§317sarta tecta tua praecepta usque habui mea modestia.
私は、自分の節度によって、あなたの教えを常に修繕され屋根で覆われた状態に保ってきました。
§318Quid exprobras? bene quod fecisti tibi fecisti, non mihi;
なぜそれを恩に着せるのだ? お前がよく行ったことは、お前自身のために行ったことであり、私のためではない。
§319mihi quidem aetas actast ferme: tua istuc refert maxime.
私にとっての人生はほとんど送られ終わった。 そのことはお前にとって最も重要なのだ。
§320is probus est quem paenitet quam probus sit et frugi bonae;
本当に正しい人とは、自分がどれほど正しく、また善良であるかについて、満足せず不十分だと思う人だ。
§321qui ipsus sibi satis placet, nec probus est nec frugi bonae:
自分自身で十分に満足している者は、正しくもなく、善良でもない。
§323bene facta bene factis aliis pertegito, ne perpluant.
良い行いを、他の良い行いでしっかりと覆いなさい、雨が漏り通らないように。
父上、私がこれらのことを申し上げたのは、お聞き届けいただきたいある事柄があるからです。
§325bQuid id est? dare iam veniam gestio.
それは何だ? 私はもうお前の願いを叶えてやりたくてうずうずしている。
§326Adulescenti hinc genere summo, amico atque aequali meo, §327minus qui caute et cogitate suam rem tractavit, pater,
最高の名門の出身で、私の友人であり同年の若者なのですが、自分の財産をあまり慎重に、また考え深く扱わなかった者がここにおります、父上。
§328bene volo ego illi facere, si tu non nevis.
私は彼に良くしてやりたいのです、もしあなたがお嫌でなければ。
§328bNempe dé tuo?
もちろん、お前自身の財産からだろうな?
§329De meo: nam quod tuomst meumst, ómne meumst autem tuom.
私自身のから。 というのも、あなたのものであるものは私のものであり、しかし、私のすべてのものはあなたのものだからです。
§330Quid is? egetne?
彼はどうなのだ? 困窮しているのか?
§330bEget.
困窮しています。
§330cHabuitne rem?
かつては財産を持っていたのか?
§330dHabuit.
持っていました。
§330eQuí eam perdidit?
どうやってそれを失ったのだ?
§331publicisne adfinis fuit an maritumis negotiis?
彼は国家の仕事に関わっていたのか、それとも海上の商売に関わっていたのか?
§332mercaturan, an venales habuit ubi rem perdidit?
貿易によってか、それとも奴隷を所有して、その財産を失ったのか?
§333Nihil istorum.
それらのどれでもありません。
§333bQuid igitur?
では、何なのだ?
§333cPer comitatem edepol, pater;
ポルックスにかけて、父上、寛大さのせいです。
§334praeterea aliquantum animi causa in deliciis disperdidit.
さらに、いくらかは自分の楽しみのために、贅沢の中に浪費してしまいました。
§335Edepol hominem praemandatum ferme familiariter,
ポルックスにかけて、実に見事に推薦された男だな!
§336qui quidem núsquam per virtutem rem confregit, atque eget;
徳によって財産を失ったわけでは決してないのに、困窮しているとは!
§337nil moror eum tíbi esse amicum cum eius modi virtutibus.
そうした徳を持つ者がお前の友人であることなど、私は全く認めない。
§338Quia sine omni malitiast, tolerare eius égestatem volo.
彼は一切の悪意がないので、私は彼の困窮を支えてやりたいのです。
§339De mendico male meretur qui ei dat quod edit aut bibat;
物乞いに食べ物や飲み物を与える者は、その者に悪いことをしている。
§340nam et illud quod dat perdit ét illi prodit vitam ad miseriam.
なぜなら、与えるものは失うことになるし、相手にとっては、その悲惨な生活を長引かせることになるからだ。
§341non eo haec díco, quin quae tu vis ego velim et faciam lubens:
私はこれをお前の望むことを私が望まず、喜んで行わないために言っているのではない。
§342sed ego hoc verbum quom illi quoidam dico, praemonstro tibi,
しかし、私が誰かにある言葉を言うとき、同時にお前にも前もって示しているのだ。