§4.14. Proclus Comm. in Encl. p. 212,12sqq. : Τὸ δὲ πόρισμα λέγεται μὲν καὶ ἐπὶ προβλημάτων τινῶν, οἷον τὰ Εὐκλείδῃ γεγραμμένα πορίσματα, λέγεται δὲ ἰδίως, ὅταν ἐκ τῶν ἀποδεδειγμένων ἄλλο τι συναναφανῇ θεώρημα μὴ προθεμένων ἡμῶν, ὃ καὶ διὰ τοῦτο πόρισμα κεκλήκασιν ὥσπερ τι κέρδος ὂν τῆς ἐπιστημονικῆς ἀποδείξεως πάρεργον.
4. プロクロス『ユークリッド原論註釈』212頁12行以下:また、「ポリス(マ)」という言葉はある種の「問題」に対しても用いられ(例えばユークリッドの著した『ポリス(マ)集』など)、また特に、我々がそれをあらかじめ意図したわけではないのに、証明されたものから別の定理が同時に現れるときにも用いられる。 それゆえにこれを「ポリス(マ)」と呼び、これは学問的な証明の、いわば一種の余剰な利得のような副産物である。
Idem ibid. p. 301,21 sqq. : Ἕν τι τῶν γεωμετρικῶν ἐστιν ὀνομάτων τὸ πόρισμα.
同書301頁21行以下:ポリス(マ)は幾何学用語の一つである。
τοῦτο δὲ σημαίνει διττόν·
これは二重の意味を持つ。
καλοῦσι γὰρ πορίσματα, καὶ ὅσα θεωρήματα συγκατασκευάζεται ταῖς ἄλλων ἀποδείξεσιν οἷον ἕρμαια καὶ κέρδη τῶν ζητούντων ὑπάρχοντα, καὶ ὅσα ζητεῖται μέν, εὑρέσεως δὲ χρῄζει καὶ οὔτε γενέσεως μόνης οὔτε θεωρίας ἁπλῆς.
というのも、他の事柄の証明に伴って構築されるすべての定理(これは探究する者にとって棚ぼた的な利得のようなものである)も、ポリス(マ)と呼ばれ、また、探究されはするが、発見を必要とし、単なる作図だけでもなく単純な観照だけでもないものもそう呼ばれるからである。
ὅτι μὲν γὰρ τῶν ἰσοσκελῶν αἱ πρὸς τῇ βάσει ἴσαι, θεωρῆσαι δεῖ, καὶ ὄντων δή τινων1) πραγμάτων ἐστὶν ἡ τοιαύτη γνῶσις, τὴν δὲ γωνίαν δίχα τεμεῖν ἢ τρίγωνον συστήσασθαι ἢ ἀφελεῖν ἢ προσθέσθαι2), ταῦτα πάντα ποίησίν τινος ἀπαιτεῖ·
というのも、二等辺三角形の底角は等しいということは、観照されねばならず、そのような認識はすでにある事柄に関するものであるのに対し、角を二等分すること、三角形を作ること、引くこと、加えることは、すべて何らかの制作を要求する。
τοῦ δὲ δοθέντος κύκλου τὸ κέντρον εὑρεῖν ἢ δύο δοθέντων συμμέτρων μεγεθῶν τὸ μέγιστον καὶ κοινὸν μέτρον εὑρεῖν ἢ ὅσα τοιάδε μεταξύ πώς ἐστι προβλημάτων καὶ θεωρημάτων.
しかし、与えられた円の中心を見出すこと、あるいは、与えられた2つの通約可能な大きさの最大公約数を見出すこと、その他このようなものは、問題と定理の中間に位置するものである。
οὔτε γὰρ γενέσεις εἰσὶν ἐν τούτοις τῶν ζητουμένων, ἀλλʼ εὑρέσεις, οὔτε θεωρία ψιλή·
なぜなら、これらにおいては探究されるものの制作があるわけではなく、発見があるのであり、また単なる観照でもないからである。
δεῖ γὰρ ὑπʼ ὄψιν ἀγαγεῖν καὶ πρὸ ὀμμάτων ποιήσασθαι τὸ ζητούμενον.
なぜなら、探究されるものを目の前に提示し、目の前に作らなければならないからである。
τοιαῦτα ἄρα ἐστὶν καί, ὅσα Εὐκλείδης πορίσματα γέγραφε γ βιβλία Πορισμάτων συντάξας.
このようなものが、ユークリッドが『ポリス(マ)集』3巻を著して書いたポリス(マ)である。
ἀλλὰ περὶ μὲν τῶν τοιούτων πορισμάτων παρείσθω λέγειν.
しかし、このようなポリス(マ)については、これ以上語るのを控えることにしよう。
Cfr. scholia in Eucl. l nr. 61 et 62 (V p. 144, 9sqq. , p. 146, 19 sqq. ).
比照:ユークリッド原論古註第61、62番(第5巻144頁9行以下、146頁19行以下)。
1)
1)