Humanitext Reader

ストラボン · 地理誌 §2.1.16-2.1.17

極北の気候とデイマコスの計算の破綻

50 / 577 箇所 · ギリシア語

要旨

ストラボンは、ボリュステネスやケルト地方といった極北の過酷な気候と、インドやバクトリアの肥沃な気候を対比する。そして、デイマコスの測定値に従うなら、これら豊かなバクトリアなどの地が居住限界(イエルネ)よりもはるか北の極寒の地に位置してしまうという矛盾を指摘する。

§2.1.16τίνʼ οὖν τοιαύτην εὕροις εὐδαιμονίαν περὶ Βορυσθένη καὶ τὴν Κελτικὴν τὴν παρωκεανῖτιν;
では、ボリュステネス川周辺や、海洋に臨むケルト人の地において、そのようなどのような恵まれた豊かさを見出すことができるだろうか。
ὅπου μηδὲ φύεται ἄμπελος ἢ μὴ τελεσφορεῖ·
そこでは葡萄の木が育ちもしないか、あるいは実を結ばない。
ἐν δὲ τοῖς νοτιωτέροις τούτων καὶ ἐπιθαλαττιδίοις καὶ τοῖς κατὰ Βόσπορον τελεσφορεῖ, ἐν μικροκαρπίᾳ δέ, καὶ τοῦ χειμῶνος κατορύττεται.
しかし、これらよりも南で、沿海部にあたる地域や、ボスボロス周辺では実を結ぶが、小ぶりであり、冬には地中に埋められる。
οἱ δὲ πάγοι παρʼ αὐτοῖς τοιοῦτοί τινές εἰσιν ἐπὶ τῷ στόματι τῆς λίμνης τῆς Μαιώτιδος, ὥστʼ ἐν χωρίῳ, ἐν ᾧ χειμῶνος ὁ τοῦ Μιθριδάτου στρατηγὸς ἐνίκησε τοὺς βαρβάρους ἱππομαχῶν ἐπὶ τῷ πάγῳ, τοὺς αὐτοὺς καταναυμαχῆσαι θέρους, λυθέντος τοῦ πάγου.
そして、彼らの地におけるマイオティス湖の湖口の氷は、次のような性質のものである。 すなわち、冬にはミトリダテスの将軍が氷の上で騎馬戦を行ってバルバロイに勝利した同じ場所で、夏には氷が解けて、同じバルバロイを海戦で破ったほどである。
ὁ δʼ Ἐρατοσθένης καὶ τοὐπίγραμμα προφέρεται τὸ ἐν τῷ Ἀσκληπιείῳ τῷ Παντικαπαιέων ἐπὶ τῇ ῥαγείσῃ χαλκῇ ὑδρίᾳ διὰ τὸν πάγον εἴ τις ἄρʼ ἀνθρώπων μὴ πείθεται οἷα παρʼ ἡμῖν γίγνεται, εἰς τήνδε γνώτω ἰδὼν ὑδρίαν·
一方、エラトステネスは、パンティカパイオンのアスクレピオス神殿にある、氷のために割れた青銅製の水瓶に刻まれた碑文を引用している。 「もし人々の中で、我々の地でどのようなことが起こるかを信じない者がいるならば、この水瓶を見て知るがよい。
ἣν οὐχ ὡς ἀνάθημα θεοῦ καλόν, ἀλλʼ ἐπίδειγμα χειμῶνος μεγάλου θῆχʼ ἱερεὺς Στρατίος.
これを神への美しい献納物としてではなく、厳しい冬の証拠として、神官ストラティオスが捧げたのである。
ὅπου οὖν οὐδὲ τοῖς ἐν Βοσπόρῳ συγκριτέον τὰ ἐν τοῖς διαριθμηθεῖσι τόποις, ἀλλʼ οὐδὲ τοῖς ἐν Ἀμισῷ καὶ Σινώπῃ (καὶ γὰρ ἐκείνων εὐκρατοτέρους ἂν εἴποι τις), σχολῇ γʼ ἂν παραβάλλοιντο τοῖς κατὰ Βορυσθένη καὶ τοῖς ἐσχάτοις Κελτοῖς.
」それゆえ、列挙された地域の状況は、ボスボロスにおけるそれらと比較することさえできず、ましてやアミソスやシノペにおけるそれらと比較することすらできない(実際、それらの地域はアミソスやシノペなどよりもさらに温和であると言えるだろうから)のであるから、ボリュステネス周辺や最果てのケルト人の地の状況などとは、とうてい比較にもならないであろう。
μόλις γὰρ ἂν ταυτοκλινεῖς εἶεν τοῖς κατʼ Ἀμισὸν καὶ Σινώπην καὶ Βυζάντιον καὶ Μασσαλίαν, οἳ τοῦ Βορυσθένους καὶ τῶν Κελτῶν ὡμολόγηνται νοτιώτεροι σταδίοις τρισχιλίοις καὶ ἑπτακοσίοις.
なぜなら、それらはアミソスやシノペ、ビュザンティオン、マッサリアと同じ気候帯に辛うじて属することになるからである。 そして、これらの都市は、ボリュステネスやケルト人の地よりも3千7百スタディオン南に位置していることで合意されている。
§2.1.17οἱ δέ γε περὶ Δηίμαχον τοῖς τρισμυρίοις ἐὰν προσλάβωσι τὸ ἐπὶ τὴν Ταπροβάνην καὶ τοὺς ὅρους τῆς διακεκαυμένης, οὓς οὐκ ἐλάττους τῶν τετρακισχιλίων θετέον, ἐκτοπιοῦσι τά τε Βάκτρα καὶ τὴν Ἀρίαν εἰς τοὺς ἀπέχοντας τόπους τῆς διακεκαυμένης σταδίους τρισμυρίους καὶ τετρακισχιλίους, ὅσους ἀπὸ τοῦ ἰσημερινοῦ ἐπὶ Βορυσθένη φησὶν εἶναι ὁ Ἵππαρχος.
しかし、もしデイマコスとその追随者たちが、あの3万スタディオンに、タプロバネにいたる距離と熱帯の境界までの距離(これは4千スタディオンを下らないと想定されねばならない)を加えるなら、彼らはバクトラやアリアを、熱帯から3万4千スタディオン離れた場所へと追いやってしまうことになる。 この距離は、ヒッパルコスが赤道からボリュステネスまでの距離であるとするものに等しい。
ἐκπεσοῦνται ἄρα εἰς τοὺς βορειοτέρους τοῦ Βορυσθένους καὶ τῆς Κελτικῆς σταδίοις ὀκτακισχιλίοις καὶ ὀκτακοσίοις, ὅσοις νοτιώτερός ἐστιν ὁ ἰσημερινὸς τοῦ ὁρίζοντος κύκλου τὴν διακεκαυμένην καὶ τὴν εὔκρατον, ὅν φαμεν διὰ τῆς Κινναμωμοφόρου μάλιστα γράφεσθαι.
したがって、彼らは、ボリュステネスやケルト人の地よりも8千8百スタディオン北の場所へと外れてしまうことになる。 この8千8百という数値は、赤道が、熱帯と温帯の境界をなす円(我々が、主としてシナモン産出国を通ると言っている円)よりも南にある距離に等しい。
ἡμεῖς δέ γε ἐπεδείκνυμεν μέχρι τῆς Ἰέρνης μόλις οἰκήσιμα ὄντα τὰ ὑπὲρ τὴν Κελτικήν, ἅπερ οὐ πλείω τῶν πεντακισχιλίων ἐστίν.
しかし我々は、ケルト人の地の北方では、せいぜいイエルネにいたる地域までしか居住可能でないことを示してきた。 そしてこの距離は、5千スタディオンを超えない。
οὗτος δʼ ἀποφαίνει ὁ λόγος τῆς Ἰέρνης ἔτι βορειότερον εἶναί τινα κύκλον οἰκήσιμον σταδίοις τρισχιλίοις ὀκτακοσίοις.
しかし、この議論によれば、イエルネよりもさらに3千8百スタディオン北方に、ある居住可能な緯度圏が存在することを示してしまう。
ἔσται δὲ Βάκτρα καὶ τοῦ στόματος τῆς Κασπίας θαλάττης εἴτε Ὑρκανίας πάμπολύ τι ἀρκτικώτερα, ὅπερ τοῦ μυχοῦ τῆς Κασπίας καὶ τῶν Ἀρμενιακῶν καὶ Μηδικῶν ὀρῶν διέχει περὶ ἑξακισχιλίους σταδίους, καὶ δοκεῖ αὐτῆς τῆς παραλίας μέχρι τῆς Ἰνδικῆς ἀρκτικώτερον εἶναι σημεῖον καὶ περίπλουν ἔχειν ἀπὸ τῆς Ἰνδικῆς δυνατόν, ὥς φησιν ὁ τῶν τόπων ἡγησάμενος τούτων Πατροκλῆς.
そしてバクトラは、カスピ海、あるいはヒュルカニア海の海口よりも極めて北に位置することになる。 この海口は、カスピ海の奥やアルメニアおよびメディアの山脈から約6千スタディオン離れており、また沿岸部そのものからインドにいたるまでの最も北に位置する地点と考えられており、これらの地域を探検したパトロクレスが言うように、インドから周航することが可能であるとされている。
ἔτι τοίνυν ἡ Βακτριανὴ χίλια στάδια ἐπὶ τὴν ἄρκτον ἐκτείνεται· τὰ δὲ τῶν Σκυθῶν πολὺ μείζω ταύτης ἐπέκεινα χώραν νέμεται, καὶ τελευτᾷ πρὸς τὴν βόρειον θάλατταν, νομαδικῶς μὲν ζῶντα δʼ ὅμως.
さらに、バクトリアナは北に向かって千スタディオンも延びており、その先にはシティア人の地が、これよりもはるかに広大な土地を領有しており、遊牧生活を送ってはいるものの、北の海へと達している。
πῶς οὖν, εἴπερ καὶ αὐτὰ τὰ Βάκτρα ἤδη τῆς οἰκουμένης ἐκπίπτει;
では、もしバクトラそれ自体ですら、すでに居住世界から外れてしまうとすれば、いったいどうやって(シティア人が居住できるというのか)。
εἴη ἂν τὸ διάστημα τοῦτο ἀπὸ τοῦ Καυκάσου μέχρι τῆς βορείας θαλάττης τῇ διὰ Βάκτρων ὀλίγῳ πλειόνων ἢ τετρακισχιλίων.
カウカソスからバクトラを通って北の海にいたるこの距離は、4千スタディオンよりわずかに多い程度になるはずである。
ταῦτα δὴ προστεθέντα τῷ ἀπὸ τῆς Ἰέρνης ἐπὶ τὰ βόρεια σταδιασμῷ ποιεῖ τὸ πᾶν διὰ τῆς ἀοικήτου διάστημα ἐπὶ τοῦ διὰ τῆς Ἰέρνης σταδιασμοῦ σταδίων ἑπτακισχιλίων καὶ ὀκτακοσίων·
もしこれを、イエルネから北方へのスタディオン計算に加えるなら、イエルネを通るスタディオン計算において、全体として居住不可能な地を通る距離は7千8百スタディオンに達することになる。
εἰ δὲ ἐάσειέ τις τοὺς τετρακισχιλίους σταδίους, αὐτά γε τὰ πρὸς τῷ Καυκάσῳ μέρη τῆς Βακτριανῆς ἔσται βορειότερα τῆς Ἰέρνης σταδίοις τρισχιλίοις καὶ ὀκτακοσίοις, τῆς δὲ Κελτικῆς καὶ τοῦ Βορυσθένους ὀκτακισχιλίοις καὶ ὀκτακοσίοις.
また、もしその4千スタディオンを除外したとしても、カウカソスに接するバクトリアナの地域それ自体だけで、イエルネよりも3千8百スタディオン北に、またケルト人の地やボリュステネスよりも8千8百スタディオン北に位置することになるのである。

語釈・文法注

  1. 2.1.16τοὺς αὐτούς — 不定詞 καταναυμαχῆσαι(海戦で破る)の目的語であり、直前の τοὺς βαρβάρους(バルバロイ)を指す。「彼らが(将軍を主語として)同じ人々を海戦で破った」と解釈する。不定詞の対格主語として「同じ人々(バルバロイ)が(将軍を)破った」と取るのは、前後の文脈(ミトリダテスの将軍の勝利の記述)から不自然である。
  2. 2.1.16ὅπου οὖν οὐδὲ τοῖς ἐν Βοσπόρῳ συγκριτέον — 接続詞 ὅπου は、ここでは物理的な場所を表す関係副詞ではなく、「〜であるからには、〜という状況においては」という理由・前提の従属節を導く。また、動形容詞 συγκριτέον は非人称的に用いられており、与格 τοῖς ἐν Βοσπόρῳ を伴って「ボスボロスにおける状況と比較すべきではない」という意味を表す。
  3. 2.1.17ἅπερ οὐ πλείω τῶν πεντακισχιλίων ἐστίν — 関係代名詞 ἅπερ(中性複数)は、先行詞である τὰ ὑπὲρ τὴν Κελτικήν(ケルト地より北方の地域)を受けている。「ケルト地方からイエルネまでの、居住可能とされる北方の地域の広がり(距離)」が5000スタディオンを超えないことを示している。
  4. 2.1.17εἰ δὲ ἐάσειέ τις τοὺς τετρακισχιλίους σταδίους — 動詞 ἐάσειε は ἐάω(そのままにしておく、除外する)の希求法・能動態・三人称単数で、条件文の仮定(潜在)を表す。ここでは、シティア人の領土として計算された「4千スタディオンを除外する(計算に入れない)」という文脈を形成している。

この箇所を引用する

ストラボン, 地理誌 §2.1.16-2.1.17. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:greekLit:tlg0099.tlg001.humanitext-grc2:2.1.16-2.1.17

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。