Humanitext Reader

テオプラストス · 断片 §171.6-171.12

地中で発見される魚類の生存と熱の比較

177 / 196 箇所 · ギリシア語

要旨

空気と液体の温かさの比較と、地中から掘り出される魚(および氷に閉じ込められた魚)の生存機構および自然発生説、そして彼らにとって水が本性上適した場所であるかについて論じる。

§171.6Ἡ δὲ τῆς θαλάττης θερμότης ἐξ ἐκείνου φανερὰ τῷ μὴ διαμένειν δύνασθαι ἐν ταύτῃ τὰ ἐκ τῶν ποταμῶν ἀλλὰ μᾶλλον τὰ ἐκ τῆς θαλάττης ἐν τοῖς ποταμοῖς καὶ ταῖς λίμναις.
海水の温かさは、川の魚が海の中では生存できないのに対して、むしろ海の魚が川や湖の中で生存できることから明らかである。
Ἴσως δʼ αὐτὸ τοῦτο πρότερον σκεπτέον πότερον θερμότερον ὁ ἀὴρ ἢ τὸ ὑγρόν·
しかしおそらく、これ自体をまず検討しなければならない。 すなわち、空気と液体のどちらがより温かいのかを。
εἰ γὰρ ὁ ἀὴρ ὥσπερ ἂν δόξειεν, ἐγγυτέρω γ' ὢν τοῦ πυρὸς, ἧττον ἀεὶ θερμὰ τὰ τούτῳ κατεχόμενα.
というのも、もし空気が、火により近いがゆえに、より温かいように思われるとしても、空気に包まれているものは常に温かさが劣っているからである。
Τοῦτο δὲ εἰ μὴ καὶ πρὸς τὰ νῦν ὑπεναντίον ἀλλὰ πρὸς ἐκείνην τὴν δόξαν τὴν λεγομένην ὅτι θερμότατα πάντων τὰ ἔναιμα καὶ ζωοτόκα.
これは、現在の議論とは矛盾しないとしても、有血で胎生の動物がすべてのうちで最も温かいという、あの言われている説とは対立する。
Περὶ μὲν οὖν τούτων ἐπισκεπτέον.
これらについては検討されねばならない。
§171.7Οἱ δʼ ὀρυκτοὶ τῶν ἰχθύων - εἰσὶ γὰρ ἐνιαχοῦ καὶ τοιοῦτοι καθάπερ καὶ περὶ Ἡράκλειαν καὶ ἄλλοθι τῶν ἐν τῷ Πόντῳ - γίνονται μὲν καὶ παρὰ τοὺς ποταμοὺς καὶ τὰ ἔνυδρα χωράφια.
一方、地中から掘り出される魚たち(というのも、ヘーラクレィア周辺や、ポントス地方の他の場所にもそのような魚が存在するからである)は、川や湿った土地のそばに生じる。
Συμβαίνει δʼ ἀναξηραινομένων τούτων ἐγκαταλειπομένους κατὰ μικρὸν συστέλλεσθαι καὶ διώκοντας τὴν ὑγρότητα δύεσθαι κατὰ τῆς γῆς, εἶτα καταξηραινομένης διαμένειν, ἐν τῇ ἰκμάδι καθαπερανεὶ ταριχευομένους, ἐν τῇ γῇ, ὥσπερ τοὺς ἐν ταῖς φωλείαις διαρκοῦντας·
これら(川や湿地)が乾燥していく際、取り残された魚たちは徐々に身を縮め、湿気を追い求めて地中へと潜り、その後(地表が)乾燥しても、地中の湿気の中で、いわば塩漬けにされたかのように留まり、ちょうど巣穴に引きこもって冬眠する動物のように持ちこたえるのである。
ὅταν δʼ ἀνασκάπτωνται τότε κινεῖσθαι.
そして彼らは、掘り起こされると、その時に動き出すのである。
§171.8Παραπλήσιον δ' ἐστὶ τούτῳ καὶ τὸ ἐπὶ τῶν ἐκπηγνυμένων ἐν τῷ Πόντῳ ὅταν περιλαμβάνωνται τῷ κρυστάλλῳ·
これに似ているのは、ポントス地方で水が凍結する際に、氷に閉じ込められる魚たちに起こる現象である。
οἱ οὐ πρότερον αἰσθάνονται καὶ κινοῦνται πρὶν εἰς τὰς λοπάδας ἐμβληθῆναι καὶ ἕψεσθαι·
彼らは、鍋に入れられて煮られるまでは、感覚を持たず動きもしない。
πάντων δὲ μάλιστα δοκεῖ πάσχειν τοῦθʼ ὁ κωβιός.
すべてのうちで、ハゼが最もこの現象を被ると思われる。
Ὅλως δʼ οἱ ὀρυκτοὶ γίνονται ἰχθύες διὰ τὸ ὑπερβάλλοντας τοὺς ποταμοὺς ὅταν πάλιν εἰς τὸ ἀρχαῖον καθιστῶνται ῥεῖθρον ἐγκαταλείπειν ἐν τοῖς ἀναξηραινομένοις ἔνθα μὲν ὠὰ ἔνθα δὲ τοιαύτας ἀρχὰς ἐξ ὧν ἡ γένεσις.
総じて、地中から掘り出される魚が生じるのは、川が氾濫したのちに再び元の流路へと戻る際に、乾燥しつつある場所に、あるところには卵を、あるところにはそこから発生が起こるような萌芽を取り残していくからである。
§171.9Ἔνια γὰρ οὐκ ἐκ ζώων ὥσπερ ἡ ἔγχελυς·
というのも、ウナギのように動物から生まれるのではないものもあるからである。
δοκεῖ δʼ αὕτη γίνεσθαι καὶ ὁ καλούμενος κεντρίσκος ὥσπερ καὶ ἐν Ἡρακλείᾳ περὶ τὸν Λύκον ποταμόν· ἐγκαταλειφθέντα δʼ ἀπομορφοῦται καὶ διαμένει.
ウナギや、いわゆるケントリスコスと呼ばれる魚は、ヘーラクレィアのリュコス川周辺のように(乾燥した地中に)取り残されたのち、形態を成して生存し続けると思われる。
Τὴν διαμονὴν δὲ οὐκ ἄτοπον εἶναι·
彼らが生存し続けることは奇妙ではない。
τροφῆς γὰρ ὀλίγης δεῖται πολλὰ τῶν τοιούτων ὥσπερ καὶ οἱ ὄφεις καὶ τὰ φωλεύοντα.
なぜなら、蛇や冬眠する動物のように、この種のものの多くはわずかな食物しか必要としないからである。
Συμβαίνει δὲ καὶ ταύτην ἱκανὴν ἔχειν ὠῶν τὴν πρώτην καὶ μετὰ ταῦτα τὴν ἐκ τῆς γῆς ἰκμάδα διαδιδομένην·
そして、最初は十分な卵の蓄えがあり、その後は地中から行き渡る湿気があるということも起こる。
οὐ μὴν μέγεθός γε τοιαῦτα λαμβάνειν οὔτʼ εἰκὸς οὔτε φασὶ διὰ τὸ μήτε χώραν ἔχειν μήτε τροφὴν δαψιλῆ·
しかしながら、十分な空間も豊かな食物もないため、そのような魚が通常の大きさに達することは、ありそうなことでもなければ、人々が言うところでもない。
δεῖ δὲ ἄμφω ταῦτα πρὸς τὴν αὔξησιν·
成長のためにはこれら両方が必要だからである。
§171.10τὸ δʼ ἐν τῷ ἀέρι δύνασθαι διαμένειν τούτοις μὲν οὐ παντελῶς ὑπάρχει, τοῖς δʼ ἐξιοῦσιν ἐκ τῶν τόπων καὶ νεμομένοις·
空気中で生存できる能力は、これら(掘り出される魚)には完全には備わっておらず、水域から出てきて餌をあさる魚たちに備わっている。
αὐτοὶ δὲ μικρᾶς εἰώθασι δέεσθαι καταψύξεως ὥστε σύμμετρον αὐτοῖς εἶναι τὴν ἀπὸ τοῦ ἀέρος.
彼ら自身はわずかな冷却しか必要としないのが常であり、その結果、空気からの冷却が彼らにとって適度なものとなるのである。
Δηλοῖ δὲ καὶ ἡ τῶν βραγχίων στενότης ὡς οὐ πολλῆς δεομένων·
このことは、彼らが多くのものを必要としないことを示すものとして、彼らの鰓の狭さからも明らかである。
διὸ καὶ ἡ ἔγχελυς ἔν τε τῷ ἀέρι πολὺν χρόνον ζῇ καὶ ἐν τοῖς θολεροῖς ὕδασι τάχιστα ἀποπνίγεται.
それゆえにウナギは、空気中では長い時間生きるが、濁った水の中ではきわめて速やかに窒息する。
Καὶ ἅμα ἐν τοῖς γε ὀρυκτοῖς καὶ ἡ ἀπὸ τῆς γῆς ἀπόψυξις ἐκ τῆς περιοχῆς ἱκανὴν ποιεῖ τὴν βοήθειαν.
と同時に、地中から掘り出される魚の場合には、周囲の地中からの冷却が十分な助けとなる。
§171.11Ἴδιον δέ τι παρὰ ταῦτα καὶ λόγου δεόμενον τὸ περὶ τοὺς ἐν Παφλαγονίᾳ ὀρυκτοὺς ἰχθῦς·
これらに加えて独特であり、説明を必要とするのは、パプラゴニアの地中から掘り出される魚についての事例である。
ὀρύττεσθαι γάρ φασιν ἐκεῖ κατὰ βάθους πλείονος ἀγαθοὺς καὶ πολλούς·
というのも、そこでは深い地中から、質の良い多くの魚が掘り出されると言われているからである。
τὸν δὲ τόπον οὔτʼ ἐπίκλυσιν ποταμοῦ λαμβάνειν οὔθʼ ὕδατος σύστασιν, ἀφʼ ὧν δήφαμεν ἐγκαταλείπεσθαι τὰ ὠὰ καὶ τὰς ἀρχὰς τῆς γεωνέσεως.
しかしその場所は、川の氾濫も水の滞留も被ることがなく、それらから卵や地中発生の萌芽が取り残されるのだと我々は述べていたのである。
Λοιπὸν γὰρ δὴ αὐτομάτους φύεσθαι, καὶ τοῦτο συνεχῶς - ἀδύνατος γὰρ ἡ πρὸς ἀλλήλους μίξις -, εἴτε δὴ τοῦτο θετέον ὥσπερ ἐνύγρου τινὸς χώρας οὔσης καὶ τὸ ὅλον γονίμου τῶν τοιούτων διὰ τὸ συμμετρίαν τινὰ ἔχειν τοῦ θερμοῦ καὶ τοῦ ὑγροῦ - συμβαίνει γὰρ δὴ γίγνεσθαι καὶ ἑτέρους τινὰς αὐτομάτους ἰχθῦς -, εἴτε διανάειν ἔκ τινων τόπων ὑγρότητας αἱ συνεπιφέρουσι τὰς γεννώσας ἀρχάς·
したがって、彼らは自然発生的に、しかも絶えず生まれざるを得ない(なぜなら、彼ら相互の交配は不可能だからである)。 これを、そこが湿った土地であり、温かさと湿気がある種の適度な比率を持っているために、総じてこのような魚を産み出すのに肥沃な場所であるからと仮定すべきなのか(実際、他にもある種の自然発生する魚が生じることがあるからである)、それとも、ある場所から湿気が浸透してきて、それが生命を発生させる萌芽を同時にもたらすからなのか。
ὁ δὲ τόπος εὐφυὴς διὸ καὶ δέχεται καὶ ἐκτρέφει·
そしてその場所が適した性質を持っているために、それを受け入れて育てるのである。
σχεδὸν γὰρ οὐκ ἂν ἔτι πορρωτέρω τούτων.
大体これらを超える説明はないであろう。
§171.12Ἐκεῖνο δʼ ἄν τις σκέψαιτο περὶ ἀμφοτέρων τῶν γενῶν τῶν τε ἐν τῷ ξηρῷ καὶ τῶν ὀρυκτῶν ἆρά γε εἰς ὕδωρ ἀφιέμενα ζῴη ἂν, ἢ τὴν οἰκείαν ζητοίη χώραν καὶ τοῦτο αὐτοῖς ὥσπερ φύσις, καθάπερ καὶ τοῖς ἐν θαλάττῃ καὶ τοῖς ἐν ποταμοῖς·
これら二つの類、すなわち陸上の魚と地中から掘り出される魚の両方について、次のように検討する人がいるかもしれない。 すなわち、もし水の中に放されたなら彼らは生きるのだろうか、それとも本来の場所を求め、これが彼らにとって本性のようなものなのだろうか、ちょうど海や川の中の魚たちにとってそうであるように。
οὐδὲ γὰρ ταῦτα δέχεται τὰς μεταβολὰς πλὴν ὀλίγων.
というのも、これらも、わずかな例外を除いては変化を受け入れないからである。
Ἐπεὶ ὅσοι γέν διὰ τὴν ἀναξηρασίαν καταδύονται καὶ ὅσοι περιλαμβάνονται τοῖς πάγοις, φανερὸν ὡς τούτοις γε οἰκεῖον τὸ ὑγρόν.
というのも、乾燥のために地中に潜るものや、氷に閉じ込められるものについては、彼らにとって水が本来の場所であることは明らかだからである。
Εἰκὸς δὲ μᾶλλον καὶ τοῖς ὀρυκτοῖς καὶ τοῖς ἑτέροις, τοῖς μὲν ἁπλῶς, τοῖς δʼ ὡς ἀμφιβίοις κατὰ ὁ Δημόκριτον.
しかし、地中から掘り出されるものや、もう一方のものにとっても、一方は単に、他方はデモクリトスに従えば両生類として、水が本来の場所であると考える方がより尤もらしい。
Ὃ καὶ ἐπʼ ἄλλων συμβαίνει·
このことは他の動物にも起こっている。
χρῆται γὰρ ἔνια τῷ ἀέρι καθάπερ ἐρρέθη πρότερον.
というのも、前に述べたように、あるものは空気を利用するからである。

語釈・文法注

  1. 171.6εἰ γὰρ ὁ ἀὴρ ὥσπερ ἂν δόξειεν — ὥσπερ ἂν δόξειεν には形容詞の比較級(おそらく θερμότερος「より温かい」)が省略されており、「空気が、おそらく思われるであろうように[より温かい]とすれば」と解釈される。また主節の ἧττον ἀεὶ θερμὰ(常に温かさが劣る)は、空気に囲まれている地上の動物などが、その空気の温かさ(あるいは水中の動物の体温)に比べて温かくないという、一見逆説的な観察に基づいている。
  2. 171.8διὰ τὸ ὑπερβάλλοντας τοὺς ποταμοὺς ... ἐγκαταλείπειν — 属格 / 対格不定詞構文(διὰ τὸ ... ἐγκαταλείπειν)において、τοὺς ποταμούς は不定詞 ἐγκαταλείπειν(取り残す)の意味上の主語であり、一致する分詞 ὑπερβάλλοντας(氾濫した)を伴っている。ὅταν ... 節がその中間に挿入され、構文を複雑にしている。
  3. 171.11ἀφʼ ὧν δήφαμεν ἐγκαταλείπεσθαι — 関係代名詞の複数中性形 ὧν の先行詞は、前文の ἐπίκλυσιν(氾濫、女性名詞)と σύστασιν(滞留、女性名詞)という異なる名詞の組み合わせ、またはその事象全体を指しており、前置詞 ἀπό とともに「〜から(〜によって)」という原因や起源を示している。
  4. 171.12τοῖς μὲν ἁπλῶς, τοῖς δʼ ὡς ἀμφιβίοις — τοῖς μὲν は τοῖς ὀρυκτοῖς(地中の魚たち)を、τοῖς δʼ は τοῖς ἑτέροις(陸上の魚たち)を指す。それぞれに前文の οἰκεῖον [ἐστι] τὸ ὑγρόν(水が本来の場所である)が省略されており、「前者にとっては単に[水が本来の場所であり]、後者にとっては両生類として[そうである]」という対比構造になっている。

この箇所を引用する

テオプラストス, 断片 §171.6-171.12. Humanitext Reader, https://reader.humanitext.ai/text/urn:cts:greekLit:tlg0093.tlg010x09.humanitext-grc1:171.6-171.12

AIによる草稿訳である旨と閲覧日を添えてください。

訳文・注・要旨はAIによる草稿で、読者の指摘により改訂されています。