§1.1.5#1Ὅταν δὲ τὸ αὐτὸ τῷ μὲν παντὶ τῷ δὲ μηδενὶ ὑπάρχῃ, ἢ ἑκατέρῳ παντὶ ἢ μηδενί, τὸ μὲν σχῆμα τὸ τοιοῦτον καλῶ δεύτερον, μέσον δὲ ἐν αὐτῷ λέγω τὸ κατηγορούμενον ἀμφοῖν, ἄκρα δὲ καθʼ ὧν λέγεται τοῦτο, μεῖζον δὲ ἄκρον τὸ πρὸς τῷ μέσῳ κείμενον· ἔλαττον δὲ τὸ πορρωτέρω τοῦ μέσου.
しかし、同じものが一方のすべてに、他方のいかなるものにも属さないとき、あるいは両方のすべてに、もしくはいかなるものにも属さないとき、このような格を私は第二の格と呼ぶ。 そしてその格において、両方の主語について述定されるものを中項と呼び、これがそれについて述べられるものを端項と呼び、中項の近くに置かれるものを大端項、中項からより遠くにあるものを小端項と呼ぶ。
τίθεται δὲ τὸ μέσον ἔξω μὲν τῶν ἄκρων, πρῶτον δὲ τῇ θέσει.
中項は両端項の外側に、かつ位置としては最初に置かれる。
τέλειος μὲν οὖν οὐκ ἔσται συλλογισμὸς οὐδαμῶς ἐν τούτῳ τῷ σχήματι, δυνατὸς δʼ ἔσται καὶ καθόλου καὶ μὴ καθόλου τῶν ὅρων ὄντων.
さて、この格においては完全な三段論法は決して成立しないが、項が全称的であっても全称的でなくても、三段論法は可能である。
καθόλου μὲν οὖν ὄντων ἔσται συλλογισμὸς ὅταν τὸ μέσον τῷ μὲν παντὶ τῷ δὲ μηδενὶ ὑπάρχῃ, ἄν πρὸς ὁποτερῳοῦν ᾖ τὸ στερητικόν· ἄλλως δʼ οὐδαμῶς.
さて、項が全称的である場合、中項が一方のすべてに属し、他方のいかなるものにも属さないとき、否定(前提)がいずれの項に対するものであっても三段論法が成立するが、それ以外の場合には決して成立しない。
κατηγορείσθω γὰρ τὸ Μ τοῦ μὲν Ν μηδενός, τοῦ δὲ Ξ παντός.
実際、MがいかなるNについても述定されず、すべてのΞについて述定されると仮定しよう。
ἐπεὶ οὖν ἀντιστρέφει τὸ στερητικόν, οὐδενὶ τῷ Μ ὑπάρξει τὸ Ν·
否定(前提)は換位可能であるから、NはいかなるMにも属さないであろう。
τὸ δέ γε Μ παντὶ τῷ Ξ ὑπέκειτο·
しかしMはすべてのΞに属すると仮定されていた。
ὥστε τὸ Ν οὐδενὶ τῷ Ξ·
したがって、NはいかなるΞにも属さない。
τοῦτο γὰρ δέδεικται πρότερον.
なぜなら、このことは先に証明されているからである。
πάλιν εἰ τὸ Μ τῷ μὲν Ν παντὶ τῷ δὲ Ξ μηδενί, οὐδὲ τὸ Ξ τῷ οὐδενὶ ὑπάρξει (εἰ γὰρ τὸ Μ οὐδενὶ τῷ Ξ, οὐδὲ τὸ Ξ οὐδενὶ τῷ Μ·
再び、もしMがすべてのNに属し、いかなるΞにも属さないならば、ΞもまたいかなるNにも属さないであろう(なぜなら、もしMがいかなるΞにも属さないなら、 ΞもまたいかなるMにも属さない。
τὸ δέ γε Μ παντὶ τῷ Ν ὑπῆρχεν·
しかしMはすべてのNに属していた。
τὸ ἄρα Ξ οὐδενὶ τῷ Ν ὑπάρξει·
したがって、ΞはいかなるNにも属さないであろう。
γεγένηται γὰρ πάλιν τὸ πρῶτον σχῆμα)·
なぜなら、再び第一の格が生じたからである)。
ἐπεὶ δὲ ἀντιστρέφει τὸ στερητικόν, οὐδὲ τὸ Ν οὐδενὶ τῷ Ξ ὑπάρξει, ὥστʼ ἔσται ὁ αὐτὸς συλλογισμός.
そして、否定(前提)は換位可能であるから、NもまたいかなるΞにも属さないであろう。 したがって、同じ三段論法が成立する。
ἔστι δὲ δεικνύναι ταῦτα καὶ εἰς τὸ ἀδύνατον ἄγοντας.
また、これらのことを帰謬法(不可能なことへの導出)によって証明することも可能である。
ὅτι μὲν οὖν γίνεται συλλογισμὸς οὕτως ἐχόντων τῶν ὅρων, φανερόν, ἀλλʼ οὐ τέλειος·
したがって、項がこのような関係にあるとき、三段論法が成立することは明らかであるが、完全ではない。
οὐ γὰρ μόνον ἐκ τῶν ἐξ ἀρχῆς ἀλλὰ καὶ ἐξ ἄλλων ἐπιτελεῖται τὸ ἀναγκαῖον.
なぜなら、必然的な結論は、最初に取られた前提からだけではなく、他の事柄(換位規則など)を通じても完成されるからである。
ἐὰν δὲ τὸ Μ παντὸς τοῦ Ν καὶ τοῦ Ξ κατηγορῆται, οὐκ ἕσται συλλογισμός.
しかし、もしMがすべてのNとすべてのΞについて述定されるならば、三段論法は成立しない。
ὅροι τοῦ ὑπάρχειν οὐσία—ζῷον—ἄνθρωπος τοῦ μὴ ὑπάρχειν οὐσία—ζῷον—ἀριθμός· μέσον οὐσία.
属する場合の項は「実体、動物、人間」、属さない場合の項は「実体、動物、数」であり、中項は「実体」である。
οὐδʼ ὅταν μήτε τοῦ μήτε τοῦ Ξ μηδενὸς κατηγορῆται τὸ Μ. ὅροι τοῦ ὑπάρχειν γραμμή—ζῷον—ἄνθρωπος, τοῦ μὴ ὑπάρχειν γραμμή— ζῷον—λίθος.
また、 MがいかなるNについても、いかなるΞについても述定されないときも、三段論法は成立しない。 属する場合の項は「線、動物、人間」、属さない場合の項は「線、動物、石」である。
φανερὸν οὖν ὅτι ἂν ᾖ συλλογισμὸς καθόλου τῶν ὅρων ὄντων, ἀνάγκη τοὺς ὅρους ἔχειν ὡς ἐν ἀρχῇ εἴπομεν·
したがって、項が全称的である場合に三段論法が成立するならば、項は我々が最初に述べたような関係にあることが必然であることは明らかである。
ἄλλως γὰρ ἐχόντων οὐ γίνεται τὸ ἀναγκαῖον.
なぜなら、それ以外の関係にあるときには、必然的な結論は生じないからである。
Ἐὰν δὲ πρὸς τὸν ἕτερον ᾖ καθόλου τὸ μέσον, ὅταν μὲν πρὸς τὸν μείζω γένηται καθόλου ἢ κατηγορικῶς ἢ στερητικῶς, (πρὸς δὲ τὸν ἐλάττω κατὰ μέρος καὶ ἀντικειμένως τῷ καθόλου (λέγω δὲ τὸ ἀντικειμένως, εἰ μὲν τὸ καθόλου στερητικόν, τὸ ἐν. μέρει καταφατικόν· εἰ δὲ κατηγορικὸν τὸ καθόλου, τὸ ἐν μέρει στερτητικόν), ἀνάγκτη γίνεσθαι συλλογισμὸν στερητικὸν κατὰ μέρος.
しかし、もし中項が一方の端項に対して全称的であり、大端項に対して肯定または否定として全称的になり、(他方、小端項に対しては特称的であり、かつその全称的な前提に対して反対(対立)の関係にあるとき(ここで「反対(対立)の関係にある」と言うのは、もし全称前提が否定的であるなら特称前提は肯定的であり、全称前提が肯定的であるなら特称前提は否定的であることである)、必然的に特称否定の三段論法が成立する。
εἰ γὰρ τὸ Μ τῷ μὲν μηδενὶ τῷ δὲ Ξ τινὶ ὑπάρχει, ἀνάγκη τὸ Ν τινὶ τῷ Ξ μὴ ὑπάρχειν.
なぜなら、もしMがいかなるNにも属さず、あるΞに属するならば、NはあるΞに属さないことが必然だからである。
ἐπεὶ γὰρ ἀντιστρέφει τὸ στερητικόν, οὐδενὶ τῷ ὑπάρξει τὸ Ν·
否定(前提)は換位可能であるから、NはいかなるMにも属さないであろう。
τὸ δέ γε Μ ὑπέκειτο τινὶ τῷ Ξ ὑπάρχειν·
しかしMはあるΞに属すると仮定されていた。
ὥστε τὸ Ν τινὶ τῷ Ξ οὐχ ὑπάρξει·
したがって、NはあるΞに属さないであろう。
γίνεται γὰρ συλλογισμὸς διὰ τοῦ πρώτου σχήματος.
なぜなら、第一の格によって三段論法が成立するからである。
πάλιν εἰ τῷ μὲν Ν παντὶ τὸ Μ, τῷ δὲ Ξ τινὶ μὴ ὑπάρχει, ἀνάγκη τὸ Ν τινὶ τῷ Ξ μὴ ὑπάρχειν·
再び、もしMがすべてのNに属し、あるΞに属さないならば、NはあるΞに属さないことが必然である。
εἰ γὰρ παντὶ ὑπάρχει, κατηγορεῖται δὲ καὶ τὸ Μ παντὸς τοῦ Ν, ἀνάγκη τὸ παντὶ τῷ Ξ ὑπάρχειν·
なぜなら、もしすべてのΞに属し、MもまたすべてのNについて述定されるならば、MはすべてのΞに属することが必然だからである。
ὑπέκειτο δὲ τινὶ μὴ ὑπάρχειν.
しかしMはあるΞに属さないと仮定されていた。
καὶ εἰ τὸ Μ τῷ μὲν Ν παντὶ ὑπάρχει τῷ δὲ Ξ μὴ παντί, ἔσται συλλογισμὸς ὅτι οὐ παντὶ τῷ Ξ τὸ Ν·
また、もしMがすべてのNに属し、Ξのすべてには属さないならば、NはすべてのΞに属するわけではないという三段論法が成立する。
ἀπόδειξις δʼ ἡ αὐτή.
証明は同じである。
ἐὰν δὲ τοῦ μὲν Ξ παντὸς τοῦ δὲ Ν μὴ παντὸς κατηγορῆται, οὐκ ἔσται συλλογισμός.
しかし、もしMがすべてのΞについて述定され、Nのすべてについては述定されないならば、三段論法は成立しない。
ὅροι ζῷνο–οὐσία–κόραξ, ζῷον–λευκόνκόραξ.
項は「動物、実体、烏」、「動物、白いもの、烏」である。
οὐδʼ ὅταν τοῦ μὲν Ξ μηδενός, τοῦ δὲ Ν τινός.
また、MがいかなるΞについても述定されず、あるNについては述定されるときも成立しない。
ὅροι τοῦ ὑπάρχειν ζῷον–οὐσία–μονάς, τοῦ μὴ ὑπάρχειν ζῷον–οὐσίαἐπιστήμη.
属する場合の項は「動物、実体、モナド」、属さない場合の項は「動物、実体、知識」である。