§2.16.1τρίτον ἦν ἔτι Ῥωμύλου πολίτευμα, ὃ πάντων μάλιστα τοὺς Ἕλληνας ἀσκεῖν ἔδει, κράτιστον ἁπάντων πολιτευμάτων ὑπάρχον, ὡς ἐμὴ δόξα φέρει, ὃ καὶ τῆς βεβαίου Ῥωμαίοις ἐλευθερίας ἦρχε καὶ τῶν ἐπὶ τὴν ἡγεμονίαν ἀγόντων οὐκ ἐλαχίστην μοῖραν παρέσχε, τὸ μήτε κατασφάττειν ἡβηδὸν τὰς ἁλούσας πολέμῳ πόλεις μήτε ἀνδραποδίζεσθαι μηδὲ γῆν αὐτῶν ἀνιέναι μηλόβοτον, ἀλλὰ κληρούχους εἰς αὐτὰς ἀποστέλλειν ἐπὶ μέρει τινὶ τῆς χώρας καὶ ποιεῖν ἀποικίας τῆς Ῥώμης τὰς κρατηθείσας, ἐνίαις δὲ καὶ πολιτείας μεταδιδόναι.
ロムルスの第三の制度がまだあった。 それは、ギリシア人が何よりも実践すべきであったものであり、私の意見によれば、すべての制度のうちで最も優れたものであって、ローマ人にとっての確固たる自由の始まりであり、彼らを支配へと導いたものの中で少なからぬ役割を果たした。 すなわち、戦争で征服された都市の成人男性を虐殺せず、奴隷化もせず、彼らの土地を羊の放牧地として放置せず、むしろ、それらの都市に土地の一定の割合に対して入植者を送り、征服された都市をローマの植民市とし、いくつかの都市には市民権をも分け与えることである。
§2.16.2ταῦτά τε δὴ καὶ τἆλλα τούτοις ὅμοια καταστησάμενος πολιτεύματα μεγάλην ἐκ μικρᾶς ἐποίησε τὴν ἀποικίαν, ὡς αὐτὰ τὰ ἔργα ἐδήλωσεν.
まさにこれらの、またこれらに類する他の制度を確立することによって、彼はこの植民市を小さなものから大きなものとした。 実際の事実がそれを示した通りである。
οἱ μὲν γὰρ συνοικίσαντες μετʼ αὐτοῦ τὴν Ῥώμην οὐ πλείους ἦσαν ἀνδρῶν τρισχιλίων πεζοὶ καὶ τριακοσίων ἐλάττους ἱππεῖς· οἱ δὲ καταλειφθέντες ὑπʼ ἐκείνου, ὅτʼ ἐξ ἀνθρώπων ἠφανίσθη, πεζοὶ μὲν ἑξακισχίλιοι πρὸς τέτταρσι μυριάσιν, ἱππεῖς δʼ οὐ πολὺ ἀπέχοντες χιλίων.
なぜなら、彼とともにローマを共同で創建した人々は、歩兵三千人以下、騎兵三百人未満にすぎなかったが、彼が人々の間から姿を消した時に、彼によって残された人々は、歩兵四万六千人、騎兵は千人にほぼ達する数であったからである。
§2.16.3ἐκείνου δὲ ἄρξαντος τῶν πολιτευμάτων τούτων οἵ τε βασιλεῖς οἱ μετʼ αὐτὸν ἡγησάμενοι τῆς πόλεως τὴν αὐτὴν ἐφυλάξαντο προαίρεσιν καὶ οἱ μετʼ ἐκείνους τὰς ἐνιαυσίους λαμβάνοντες ἀρχὰς ἔστιν ἃ καὶ προστιθέντες, οὕτως ὥστε μηδενὸς ἔθνους τοῦ δοκοῦντος εἶναι πολυανθρωποτάτου τὸν Ῥωμαίων γενέσθαι δῆμον ἐλάττονα.
彼がこれらの制度を開始して以来、彼の後に都市を統治した王たちも同じ方針を維持し、彼らの後に毎年の官職に就いた者たちも、あるいくつかの事柄を付け加えさえして、その結果、きわめて人口が多いと思われるいかなる民族に対しても、ローマの人民がそれに劣らないものとなるほどであった。