§3τοὺς μὲν γὰρ ἀφωρισμένως ἕνα βίον ἄλυπον νομίζοντας, ὡς ἔνιοι τὸν τῶν γεωργῶν ἢ τὸν τῶν ἠιθέων ἢ τὸν τῶν βασιλέων, ἱκανῶς ὁ Μένανδρος ὑπομιμνήσκει λέγων
"
ᾤμην ἐγὼ τοὺς πλουσίους, ὦ Φανία,
οἷς μὴ τὸ δανείζεσθαι πρόσεστιν, οὐ στένειν
τὰς νύκτας οὐδὲ στρεφομένους ἄνω κάτω
οἴμοι λέγειν, ἡδὺν δὲ καὶ πρᾶόν τινα
ὕπνον καθεύδειν
"
εἶτα προσδιελθών, ὡς καὶ τοὺς πλουσίους ἑώρα ταὐτὰ πάσχοντας τοῖς πένησιν,
"
ἆρʼ ἐστί φησὶ συγγενές τι λύπη καὶ βίος;
というのも、特定の単一の生き方、たとえばある人々が農民の生、独身者の生、あるいは王たちの生がそうであると考えるように、苦痛のない生き方というものが固定的に存在すると信じている者たちに対しては、メナンドロスが次のように語って十分思い知らせてくれています。 「ファニアスよ、私は、借金をする必要のない金持ちたちは、夜に嘆息することもなく、寝返りを打って『あぁ』と言うこともなく、心地よく穏やかな眠りに就くものだと思っていた。 」そして、金持ちたちも貧しい者たちと同じ苦痛を味わっているのを見たと、さらに語り進めて言います。 「悲哀と生とは、何か血のつながったもの(同族)なのだろうか。
τρυφερῷ βίῳ σύνεστιν, ἐνδόξῳ βίῳ
πάρεστιν, ἀπόρῳ συγκαταγηράσκει βίῳ.
贅沢な生にも付きまとい、名誉ある生にも寄り添い、貧しい生とともに老いていく。
"
ἀλλʼ ὥσπερ οἱ δειλοὶ καὶ ναυτιῶντες ἐν τῷ πλεῖν, εἶτα ῥᾷον οἰόμενοι διάξειν, ἐὰν εἰς γαῦλον ἐξ ἀκάτου καὶ πάλιν ἐὰν εἰς τριήρη μεταβῶσιν, οὐδὲν περαίνουσι, τὴν χολὴν καὶ τὴν δειλίαν συμμεταφέροντες ἑαυτοῖς· οὕτως αἱ τῶν βίων ἀντιμεταλήψεις οὐκ ἐξαιροῦσι τῆς ψυχῆς τὰ λυποῦντα καὶ ταράττοντα·
」しかし、航海中に臆病で船酔いする者たちが、小舟から商船へ、さらにまた三段櫂船へと乗り換えれば、より楽に過ごせるだろうと考えても、結局は何の解決にもならず、自分たちと一緒に胆汁と臆病さを持ち運んでいるのと同様に、そのように、生き方の入れ替えは、魂から苦痛や動揺を与えるものを取り除きはしません。
ταῦτα δʼ ἐστὶν ἀπειρία πραγμάτων, ἀλογιστία, τὸ μὴ δύνασθαι μηδʼ ἐπίστασθαι χρῆσθαι τοῖς παροῦσιν ὀρθῶς·
これらは、経験不足、思慮のなさ、目の前にあるものを正しく用いることができず、またその方法を知らないことです。
ταῦτα καὶ πλουσίους χειμάζει καὶ πένητας, ταῦτα καὶ γεγαμηκότας ἀνιᾷ καὶ ἀγάμους·
これらが金持ちをも貧者をも苦しめ、これらが既婚者をも未婚者をも悩ませます。
διὰ ταῦτα φεύγουσι τὴν ἀγορὰν εἶτα τὴν ἡσυχίαν οὐ φέρουσι, διὰ ταῦτα προαγωγὰς ἐν αὐλαῖς διώκουσι, καὶ παρελθόντες εὐθὺς βαρύνονται.
これらゆえに人々は広場を避け、その一方で静寂にも耐えられず、これらゆえに宮廷での出世を追い求め、そこに加わるやいなやたちまち重荷に感じるのです。
"δυσάρεστον οἱ νοσοῦντες ἀπορίας ὕπο·
「病む者は、なすすべもなく不機嫌になる。
"
καὶ γὰρ ἡ γυνὴ λυπεῖ καὶ τὸν ἰατρὸν αἰτιῶνται καὶ δυσχεραίνουσι τὸ κλινίδιον,
"φίλων δʼ ὃ τʼ ἐλθὼν λυπρὸς ὃ τʼ ἀπιὼν βαρύς"
ὡς ὁ Ἴων φησίν.
」妻の存在もうっとうしく、医者を責め、寝床を嫌い、「見舞いに来る友は煩わしく、去っていく友は冷酷だ」とイオンが言うように。
εἶτα τῆς νόσου διαλυθείσης καὶ κράσεως ἑτέρας ἐγγενομένης, ἦλθεν ἡ ὑγίεια φίλα πάντα ποιοῦσα καὶ προσηνῆ.
しかしその後、病が消え去り、別の体液バランスが生じると、健康が訪れてあらゆるものを好ましく、快いものにします。
ὁ γὰρ ἐχθὲς ᾠὰ καὶ ἀμύλια καὶ σητάνειον ἄρτον διαπτύων, τήμερον αὐτόπυρον ἐπʼ ἐλαίαις ἢ καρδαμίδι σιτεῖται προσφιλῶς καὶ προθύμως
昨日までは卵や高級小麦粉の粥、上等の小麦パンを吐き出していた者が、今日になれば粗挽きパンをオリーブやコショウソウとともに喜び、好んで食べるのです。
§4τοιαύτην ὁ λογισμὸς εὐκολίαν καὶ μεταβολὴν ἐγγενόμενος ποιεῖ πρὸς ἕκαστον βίον.
理性は、内に宿ることで、それぞれの生き方に対してこのような心の軽やかさと変化をもたらします。
Ἀλέξανδρος Ἀναξάρχου περὶ κόσμων ἀπειρίας ἀκούων ἐδάκρυε, καὶ τῶν φίλων ἐρωτώντων ὅ τι πέπονθεν,
οὐκ ἄξιον
ἔφη
δακρύειν, εἰ κόσμων ὄντων ἀπείρων ἑνὸς οὐδέπω κύριοι γεγόναμεν;
アレクサンドロスは、アナクサルコスから世界の無限性について聞いて涙を流しました。 友たちがどうしたのかと尋ねると、「無限の世界があるというのに、私たちはまだそのうちの一つさえ支配していないというのに、涙を流さずにいられようか(泣くに値することではないか)」と言いました。
Κράτης δὲ πήραν ἔχων καὶ τρίβωνα παίζων καὶ γελῶν ὥσπερ ἐν ἑορτῇ τὸν βίον διετέλεσε.
これに対してクラテスは、頭陀袋と粗末な外套を身につけ、まるでお祭りのなかにいるかのように、生涯を戯れ、笑いながら過ごしました。
καὶ μὴν καὶ τὸν Ἀγαμέμνονα τὸ πολλῶν βασιλεύειν ἐλύπει,
"
γνώσεαι Ἀτρείδην Ἀγαμέμνονα, τὸν περὶ πάντων
Ζεὺς ἐνέηκε πόνοισι διαμπερές
"
Διογένης δὲ πωλούμενος ἔσκωπτε τὸν κήρυκα κατακείμενος·
他方、アガメムノンにとっては、多くの人々を支配することが苦痛でした。 「そなたはアトレウスの子アガメムノンを知るだろう。 ゼウスが誰よりも絶え間ない労苦の中に投げ入れた男を。 」これに対しディオゲネスは、奴隷として売りに出されたとき、横たわったまま競売人をからかいました。
ἀναστῆναι δʼ οὐκ ἐβούλετο κελεύοντος, ἀλλὰ παίζων καὶ καταγελῶν ἔλεγεν
εἰ δʼ ἰχθῦν ἐπίπρασκες;
立ち上がるように命じられても拒み、ふざけて嘲笑しながら言いました。 「もしお前が魚を売っているとしたら、どうなのだ(魚を立たせるか)?
καὶ Σωκράτης μὲν ἐν δεσμωτηρίῳ φιλοσοφῶν διελέγετο τοῖς ἑταίροις·
」そしてソクラテスは、牢獄のなかにあっても哲学しながら友たちと語り合っていました。
ὁ δὲ Φαέθων ἀναβὰς εἰς τὸν οὐρανὸν ἔκλαιεν, εἰ μηδεὶς αὐτῷ τοὺς τοῦ πατρὸς ἵππους καὶ τὸ ἅρμα παραδίδωσιν.
一方ファエトンは、天へと上りながら、誰も父の馬と戦車を自分に委ねてくれないと泣き叫びました。
ὥσπερ οὖν τὸ ὑπόδημα τῷ ποδὶ συνδιαστρέφεται καὶ οὐ τοὐναντίον, οὕτω τοὺς βίους αἱ διαθέσεις συνεξομοιοῦσιν αὑταῖς.
それゆえ、靴が足に合わせて変形するのであって、その逆ではないように、心のあり方が様々な生き方を自分自身に似せる(適合させる)のです。
οὐ γὰρ ἡ συνήθεια ποιεῖ τοῖς ἑλομένοις τὸν ἄριστον βίον ἡδὺν ὥς τις εἶπεν, ἀλλὰ τὸ φρονεῖν ἅμα τὸν αὐτὸν βίον ποιεῖ καὶ ἄριστον καὶ ἥδιστον.
というのも、ある者が言ったように、最善の生き方を選択した人々にとって習慣がそれを心地よいものにするのではなく、知恵こそが、同じ生き方を最善のものにすると同時に、最も心地よいものにするからです。
διὸ τὴν πηγὴν τῆς εὐθυμίας ἐν αὐτοῖς οὖσαν ἡμῖν ἐκκαθαίρωμεν, ἵνα καὶ τὰ ἐκτὸς ὡς οἰκεῖα καὶ φίλα μὴ χαλεπῶς χρωμένοις συμφέρηται
"
τοῖς πράγμασιν γὰρ οὐχὶ θυμοῦσθαι χρεών·
したがって、心の平穏の泉は私たちの内にあるのだから、それを清めましょう。 そうすれば、私たちが外的な事柄を困難なく用いるとき、それらもまた親しく好ましいものとして調和するでしょう。 「出来事に腹を立てるべきではない。
μέλει γὰρ αὐτοῖς οὐδέν·
出来事はそんなことを気にしはしないのだから。
ἀλλʼ οὑντυγχάνων
τὰ πράγματʼ ὀρθῶς ἂν τιθῇ, πράσσει καλῶς
"
むしろ、出遭う者が出来事を正しくあしらうなら、万事うまくいく。 」