§5φθόνος τοίνυν μετὰ βασκανίας καὶ δυσμενείας οὐδενὶ μὲν ἔργῳ παρὼν ἀγαθόν, ἀλλὰ πᾶσιν ἐμπόδιος τοῖς καλοῖς, κάκιστος δʼ ἀκροωμένῳ πάρεδρος καὶ σύμβουλος, ἀνιαρὰ καὶ ἀηδῆ καὶ δυσπρόσδεκτα ποιῶν τὰ ὠφέλιμα διὰ τὸ πᾶσι μᾶλλον ἥδεσθαι τοὺς φθονοῦντας ἢ τοῖς εὖ λεγομένοις.
さて、嫉妬は、悪意や敵意を伴うものであり、いかなる活動においてもそこに存在するだけで良いものとはならず、あらゆる善美な事柄にとって障害となるが、聴講者にとっては最悪の同伴者であり、助言者である。 というのも、嫉妬する人々は、見事に語られたことよりも他のあらゆることに喜ぶために、有益な事柄を苦痛で、不快で、受け入れがたいものにしてしまうからである。
καίτοι πλοῦτος μὲν ὅντινα δάκνει καὶ δόξα καὶ κάλλος, ἑτέροις ὑπάρχοντα, φθονερός ἐστι μόνον·
もっとも、富や名声や美が他人のものであるときに、それに苦しめられる人は、単に嫉妬深いだけであって、他人の幸福を不快に思うからである。
ἄχθεται γὰρ ἄλλων εὐτυχούντων ὁ δὲ λόγῳ καλῶς λεγομένῳ δυσχεραίνων ὑπὸ τῶν ἰδίων ἀγαθῶν ἀνιᾶται.
これに対し、見事に語られた言葉に腹を立てる者は、自分自身の善きものによって苦しめられているのである。
ὡς γὰρ τὸ φῶς τῶν βλεπόντων, καὶ ὁ λόγος τῶν ἀκουόντων ἀγαθόν ἐστιν, ἂν βούλωνται δέχεσθαι.
なぜなら、光が見る人々にとっての善であるように、言葉は聴く人々にとっての善だからである、もし受け入れることを望むならば。
τὸν μὲν οὖν ἐφʼ ἑτέροις φθόνον ἄλλαι τινὲς ἀπαίδευτοι καὶ κακαὶ διαθέσεις ἐμποιοῦσιν, ὁ δὲ πρὸς τοὺς λέγοντας ἐκ φιλοδοξίας ἀκαίρου καὶ φιλοτιμίας ἀδίκου γεννώμενος οὐδὲ προσέχειν ἐᾷ τοῖς λεγομένοις τὸν οὕτω διακείμενον, ἀλλὰ θορυβεῖ καὶ περισπᾷ τὴν διάνοιαν, ἅμα μὲν τὴν ἑαυτῆς ἕξιν ἐπισκοποῦσαν εἰ λείπεται τῆς τοῦ λέγοντος, ἅμα δὲ τοὺς ἄλλους ἐπιβλέπουσαν εἰ ἄγανται καὶ θαυμάζουσιν, ἐκπληττομένην τε ὑπὸ τῶν ἐπαίνων καὶ ἀγριαίνουσαν πρὸς τοὺς παρόντας ἂν ἀποδέχωνται τὸν λέγοντα, τῶν δὲ λόγων τοὺς μὲν εἰρημένους ἐῶσαν καὶ προϊεμένην, ὅτι λυποῦσι μνημονευόμενοι, πρὸς δὲ τοὺς λείποντας ταραττομένην καὶ τρέμουσαν μὴ τῶν εἰρημένων βελτίονες γένωνται, σπεύδουσαν δὲ τάχιστα παύσασθαι τοὺς λέγοντας ὅταν κάλλιστα λέγωσι, λυθείσης δὲ τῆς ἀκροάσεως πρὸς οὐδενὶ τῶν εἰρημένων οὖσαν ἀλλὰ τὰς φωνὰς καὶ διαθέσεις τῶν παρόντων ἐπιψηφίζουσαν, καὶ τοὺς μὲν ἐπαινοῦντας ὥσπερ ἐμμανῆ φεύγουσαν καὶ ἀποπηδῶσαν, προστρέχουσαν δὲ καὶ συναγελαζομένην τοῖς ψέγουσι τὰ εἰρημένα καὶ διαστρέφουσιν ἂν δὲ μηδὲν διαστρέψαι, παραβάλλουσαν ἑτέρους τινὰς ὡς ἄμεινον εἰρηκότας εἰς ταὐτὸ καὶ δυνατώτερον, ἕως διαφθείρασα καὶ λυμηναμένη τὴν ἀκρόασιν ἀχρεῖον ἑαυτῇ καὶ ἀνόνητον ἀπεργάσηται,
ところで、他人に対する嫉妬は他の無教養で悪しき心のありようが引き起こすものであるが、語り手に対する嫉妬は、不相応な名誉欲や不当な野心から生じるものであり、そのような心の持ち主が、語られていることに注意を向けることさえ許さず、むしろ心を乱し、その思考を他へそらしてしまう。 その思考は、一方で自らの能力が語り手の能力に及ばないかどうかを注視し、他方で、他の人々が語り手を賞賛し驚嘆しているかどうかを見張り、賞賛の声に驚き慌て、もし周りの人々が語り手を受け入れるなら、彼らに対して怒り狂う。 そして、語られた言葉のうち、すでに語られたものは、思い出すと苦痛になるために、そのまま見過ごし、聞き流してしまい、これから語られることに対しては、それがすでに語られたものよりも優れたものになるのではないかと動揺し、怯える。 また、語り手たちが最も見事に語っている時に、彼らが一刻も早く語り終えることを切望し、聴講が終わったときには、語られたことの何一つにも関心を払わず、むしろ居合わせた人々の声や様子を評価して、賞賛する者たちを狂人のように避けて飛び退き、一方で語られたことを非難し歪曲する者たちのもとへ駆け寄って群れをなす。 そして、もし何一つ歪曲できない場合には、他の何人かを、同じテーマについてより見事に、またより力強く語った者として引き合いに出し、ついに聴講を台無しにし、損なうことによって、自らにとって無益で役に立たないものにしてしまうのである。
§6διὸ δεῖ τῇ φιληκοΐᾳ πρὸς τὴν φιλοδοξίαν σπεισάμενον ἀκροᾶσθαι τοῦ λέγοντος ἵλεων καὶ πρᾶον, ὥσπερ ἐφʼ ἑστίασιν ἱερὰν καὶ θυσίας ἀπαρχὴν παρειλημμένον, ἐπαινοῦντα μὲν ἐν οἷς ἐπιτυγχάνει τὴν δύναμιν, ἀγαπῶντα δὲ τὴν προθυμίαν αὐτὴν τοῦ φέροντος εἰς μέσον ἃ γιγνώσκει καὶ πείθοντος ἑτέρους διʼ ὧν αὐτὸς πέπεισται.
それゆえ、名誉欲に対して聴講を愛する心との間で和解を結んだ上で、親切で穏やかな態度で、あたかも神聖な宴会や供物の初穂の儀式に招かれたかのように、語り手の言葉を聴くべきである。 語り手が成功している点においてはその能力を称賛し、自ら知っていることを公に提供し、自分が納得している事柄によって他人を納得させようとするその熱意自体を好ましく受け止めるべきである。
τοῖς μὲν οὖν κατορθουμένοις ἐπιλογιστέον ὡς οὐκ ἀπὸ τύχης οὐδʼ αὐτομάτως ἀλλʼ ἐπιμελείᾳ καὶ πόνῳ καὶ μαθήσει κατορθοῦνται, καὶ μιμητέον γε ταῦτα θαυμάζοντάς γε δὴ καὶ ζηλοῦντας τοῖς δʼ ἁμαρτανομένοις ἐφιστάναι χρὴ τὴν διάνοιαν, ὑφʼ ὧν αἰτιῶν καὶ ὅθεν ἡ παρατροπὴ γέγονεν.
したがって、成功している事柄については、それが偶然や自然発生的にではなく、配慮と努力と学習によって達成されているのだと考慮すべきであり、これらを賞賛しまた切磋琢磨しながら模倣すべきである。 一方、誤っている事柄については、いかなる原因によって、またどこからその逸脱が生じたのかに、思考を向けるべきである。
ὡς γὰρ ὁ Ξενοφῶν φησι τοὺς οἰκονομικοὺς καὶ ἀπὸ τῶν φίλων ὀνίνασθαι καὶ ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν, οὕτω τοὺς ἐγρηγορότας καὶ προσέχοντας οὐ μόνον κατορθοῦντες ἀλλὰ καὶ διαμαρτάνοντες ὠφελοῦσιν οἱ λέγοντες·
というのも、クセノポンが、家政を司る者たちは友人からも敵からも利益を得ると言っているように、目覚めて注意を払っている人々にとっては、語り手たちは成功しているときだけでなく、誤っているときにも有益であるからである。
καὶ γὰρ διανοήματος εὐτέλεια καὶ ῥήματος κενότης καὶ σχῆμα φορτικὸν καὶ πτόησις μετὰ χαρᾶς ἀπειροκάλου πρὸς ἔπαινον καὶ ὅσα τοιαῦτα μᾶλλον ἀκροωμένοις ἐφʼ ἑτέρων ἢ λέγουσιν ἐφʼ ἑαυτῶν καταφαίνεται.
実際、思考の貧弱さ、言葉の空虚さ、無作法な身振り、賞賛に対する悪趣味な喜びを伴う動揺、およびその他これに類することは、自分で語っているときよりも、他人が語っているのを聴いているときの方が、より明らかに見えるのである。
διὸ δεῖ μεταφέρειν τὴν εὐθύνην ἐφʼ ἑαυτοὺς ἀπὸ τοῦ λέγοντος, ἀνασκοποῦντας εἴ τι τοιοῦτο λανθάνομεν ἁμαρτάνοντες, ῥᾷστον γάρ ἐστι τῶν ὄντων τὸ μέμψασθαι τὸν πλησίον, ἀχρήστως τε καὶ κενῶς γιγνόμενον, ἂν μὴ πρός τινα διόρθωσιν ἢ φυλακὴν ἀναφέρηται τῶν ὁμοίων.
それゆえ、吟味の目を語り手から自分自身へと移し、私たち自身が気づかないうちにそのような過ちを犯していないかを振り返って調べるべきである。 なぜなら、隣人を非難することは万物のうちで最も容易なことであるが、それが同様の過ちの修正や警戒に向けられないならば、無益で空虚なものとなるからである。
καὶ τὸ τοῦ Πλάτωνος οὐκ ὀκνητέον ἀεὶ πρὸς αὑτὸν ἐπὶ τῶν ἁμαρτανόντων ἀναφθέγγεσθαι,
μή που ἄρʼ ἐγὼ τοιοῦτος;
また、他人が過ちを犯しているのを目にするとき、プラトンのあの言葉を、ためらうことなく常に自分自身に対して唱えるべきである。 「もしかして私自身もこのような者ではないだろうか? 」と。
ὡς γὰρ ἐν τοῖς ὄμμασι τῶν πλησίον ἐλλάμποντα τὰ ἑαυτῶν ὁρῶμεν, οὕτως ἐπὶ τῶν λόγων δεῖ τοὺς ἑαυτῶν ἐνεικονίζεσθαι τοῖς ἑτέρων, ἵνα μήτʼ ἄγαν θρασέως καταφρονῶμεν ἄλλων, αὑτοῖς τε προσέχωμεν ἐν τῷ λέγειν ἐπιμελέστερον.
なぜなら、私たちは隣人の目の中に、自分自身の姿が反射して輝いているのを見るように、言葉においても、他人の言葉の中に自分自身の言葉を映し出すべきであり、それによって他人のことをあまりに不遜に侮辱することなく、語るに際して自分自身をより注意深く見守るようにするためである。
χρήσιμον δὲ πρὸς τοῦτο καὶ τὸ τῆς παραβολῆς, ὅταν γενόμενοι καθʼ αὑτοὺς ἀπὸ τῆς ἀκροάσεως καὶ λαβόντες τι τῶν μὴ καλῶς ἢ μὴ ἱκανῶς εἰρῆσθαι δοκούντων ἐπιχειρῶμεν εἰς ταὐτὸ καὶ προάγωμεν αὑτοὺς τὰ μὲν ὥσπερ ἀναπληροῦν, τὰ δʼ ἐπανορθοῦσθαι, τὰ δʼ ἑτέρως φράζειν, τὰ δʼ ὅλοις ἐξ ὑπαρχῆς εἰσφέρειν πειρώμενοι πρὸς τὴν ὑπόθεσιν.
これに対して有益なのは、対比を行うことでもある。 それは、聴講を終えて独りになったとき、見事でない、あるいは十分ではないと思われた言葉をいくつか取り上げ、自ら同じテーマに取り組み、ある部分は補い、ある部分は修正し、ある部分は別様に表現し、ある部分は全く最初から提示することを試みながら、その論題に自らを導いていくときである。
ὃ καὶ Πλάτων ἐποίησε πρὸς τὸν Λυσίου λόγον.
これはプラトンがリュシアスの弁論に対して行ったことでもある。
τὸ μὲν γὰρ ἀντειπεῖν οὐ χαλεπὸν ἀλλὰ καὶ πάνυ ῥᾴδιον εἰρημένῳ λόγῳ· τὸ δʼ ἕτερον ἀνταναστῆσαι βελτίονα παντάπασιν ἐργῶδες.
実際、すでに語られた言葉に反論することは困難ではなく、極めて容易なことであるが、それに対して、より優れた別の弁論を対峙させることは、完全に骨の折れる仕事である。
ὥσπερ ὁ Λακεδαιμόνιος ἀκούσας ὅτι Φίλιππος Ὄλυνθον κατέσκαψεν
ἀλλʼ οὐκ ἀναστῆσαί γε τοιαύτην
ἔφη
πόλιν ἐκεῖνος ἂν δυνηθείη.
スパルタ人が、フィリッポスがオリントスを破壊したと聞いて、「しかし彼であっても、そのような都市を再建することはできないだろう」と言ったように。
ὅταν οὖν ἐν τῷ διαλέγεσθαι πρὸς τὴν τοιαύτην ὑπόθεσιν μὴ πολὺ φαινώμεθα τῶν εἰρηκότων διαφέροντες, πολὺ τοῦ καταφρονεῖν ἀφαιροῦμεν, καὶ τάχιστα κολούεται τὸ αὔθαδες ἡμῶν καὶ φίλαυτον ἐν ταῖς τοιαύταις ἐλεγχόμενον ἀντιπαραβολαῖς.
したがって、私たちが同じ論題について語り合う際、先の話し手と大して違わないように見えるとき、私たちは相手を侮る気持ちを大いに減らすことになり、このような対比において検証されることで、私たちの自惚れや自己愛は、極めて速やかに削ぎ落とされるのである。