[PAULUS libro primo ad edictum aedilium curulium. ] §21.1.43.prBouem qui cornu petit uitiosum esse plerique dicunt, item mulas quae cessum dant: ea quoque iumenta, quae sine causa turbantur et semet ipsa eripiunt, uitiosa esse dicuntur.
[바울루스 저, 《조작관 고시 주해》 제1권] 많은 이들은 뿔로 받는 버릇이 있는 황소에게 결함이 있다고 말하며, 마찬가지로 나아가기를 거부하는 암노새에 대해서도 그렇게 말한다. 아무 이유 없이 동요하여 스스로 제어에서 벗어나는 가축들에 대해서도 결함이 있다고 일컬어진다.
§21.1.43.1Qui ad amicum domini deprecaturus confugit, non est fugitiuus: immo etiamsi ea mente sit, ut non impetrato auxilio domum non reuertatur, nondum fugitiuus est, quia non solum consilii, set et facti fugae nomen est.
주인의 친구에게 중재를 구하기 위해 도망친 자는 도망노예가 아니다. 오히려, 설령 도움을 얻지 못할 경우 집으로 돌아가지 않겠다는 마음을 먹고 있더라도, 아직은 도망노예가 아니다. 왜냐하면 '도망'이라는 이름은 생각뿐만 아니라 사실의 것이기도 하기 때문이다.
§21.1.43.2Qui persuasu alterius a domino recessit, fugitiuus est, licet id non fuerit facturus citra consilium eius qui persuasit.
타인의 설득으로 주인에게서 떠난 자는, 비록 그를 설득한 자의 조언이 없었더라면 그렇게 하지 않았을지라도, 도망노예이다.
§21.1.43.3Si seruus meus bona fide tibi seruiens fugerit uel sciens se meum esse uel ignorans, fugitiuus est, nisi animo ad me reuertendi id fecit.
만약 선의로 당신에게 봉사하고 있는 나의 노예가, 자신이 나의 소유임을 알고 있었든 모르고 있었든 도망쳤다면, 나에게 돌아올 생각으로 그렇게 한 것이 아닌 한 그는 도망노예이다.
§21.1.43.4Mortis consciscendae causa sibi facit, qui propter nequitiam malosque mores flagitiumue aliquod admissum mortem sibi consciscere uoluit, non si dolorem corporis non sustinendo id fecerit.
사악함이나 나쁜 품행, 혹은 저지른 어떤 범죄 때문에 스스로 죽음을 맞이하고자 자신에게 해를 입히는 자는 자살을 행할 목적으로 그렇게 한 것으로 보나, 육체의 고통을 참지 못해 그렇게 한 경우에는 그러하지 아니하다.
§21.1.43.5Si quis seruum emerit et rapto eo ui bonorum raptorum actione quadruplum consecutus est, deinde seruum redhibeat, reddere debebit quod accepit: sed si per eum seruum iniuriam passus iniuriae nomine egerit, non reddet uenditori: aliter forsitan atque si loris ab aliquo caeso aut quaestione de eo habita emptor egerit.
만약 누군가가 노예를 매수하였는데, 그 노예가 폭력적으로 강탈당하여 폭력재산강탈 소송을 통해 네 배의 배상금을 얻었고, 그 후에 노예를 계약해제 반환하는 경우, 그는 자신이 받은 것을 반환해야 한다. 그러나 만약 그 노예를 통해 모욕을 당하여 모욕을 이유로 소송을 제기한 경우에는 판매자에게 그것을 반환하지 아니한다. 아마도 노예가 누군가로부터 가죽 채찍으로 맞았거나 그에 대한 심문이 행해짐으로써 매수인이 소송을 제기한 경우와는 다를 것이다.
§21.1.43.6Aliquando etiam redhiberi mancipium debebit, licet aestimatoria, id est quanto minoris, agamus: nam si adeo nullius sit pretii, ut ne expediat quidem tale mancipium domini habere, ueluti si furiosum aut lunaticum sit, licet aestimatoria actum fuerit, officio tamen iudicis continebitur, ut reddito mancipio pretium recipiatur.
때로는 비록 우리가 평가 소송, 즉 대금감액 소송을 제기하고 있을지라도 노예가 반환되어야만 한다. 왜냐하면 만약 노예가 아무런 가치도 없어서 주인이 그러한 노예를 소유하는 것조차 전혀 이익이 되지 않을 정도라면(예컨대 미쳤거나 정신이상인 경우), 비록 평가 소송이 제기되었을지라도, 노예를 반환하고 대금을 돌려받도록 하는 것이 재판관의 직무에 속할 것이기 때문이다.
§21.1.43.7Si quis, cum consilium inisset fraudandorum creditorum, redhibuerit non redhibiturus alias, nisi uellet eos fraudare, tenetur creditoribus propter mancipium uenditor.
만약 누군가가 채권자들을 사해할 계획을 세우고, 그들을 사해할 의도가 없었더라면 다른 상황에서는 반환하지 않았을 노예를 계약해제 반환했다면, 매도인은 그 노예로 인해 채권자들에 대해 책임을 진다.
§21.1.43.8Pignus manebit obligatum, etiamsi redhibitus fuerit seruus: quemadmodum, si eum alienasset aut usum fructum eius, non recte redhibetur nisi redemptum, sic et pignore liberatum redhibetur.
노예가 계약해제 반환되더라도 질권은 효력을 유지한다. 마치 그가 그 노예나 그 사용수익권을 양도했을 때, 그것을 되찾아오지 않고서는 정당하게 반환할 수 없는 것과 마찬가지로, 그렇게 질권으로부터 해방된 상태로 반환되어야 한다.
§21.1.43.9Si sub condicione homo emptus sit, redhibitoria actio ante condicionem exsistentem inutiliter agitur, quia nondum perfecta emptio arbitrio iudicis imperfecta fieri non potest: et ideo etsi ex empto uel uendito uel redhibitoria ante actum fuerit, expleta condicione iterum agi poterit.
만약 조건부로 노예가 매수된 경우, 조건이 성취되기 전에 계약해제 소송을 제기하는 것은 무익하다. 왜냐하면 아직 완성되지 않은 매매는 재판관의 판결에 의해 미완성으로 만들어질 수 없기 때문이다. 그러므로 비록 이전에 매수인 소송, 매도인 소송, 혹은 계약해제 소송이 제기되었을지라도, 조건이 충족된 후에는 다시 소송을 제기할 수 있다.
§21.1.43.10Interdum etiamsi pura sit uenditio, propter iuris condicionem in suspenso est, ueluti si seruus, in quo alterius usus fructus, alterius proprietas est, aliquid emerit: nam dum incertum est, ex cuius re pretium soluat, pendet, cui sit adquisitum, et ideo neutri eorum redhibitoria competit.
때로는 비록 매매가 무조건적인 것일지라도, 법적인 사정 때문에 미정의 상태에 놓이게 된다. 예컨대 한 사람에게 사용수익권이 있고 다른 사람에게 소유권이 있는 노예가 무언가를 매수한 경우이다. 왜냐하면 그가 누구의 재산으로부터 대금을 지급할지가 불확실한 동안에는, 그것이 누구를 위해 취득되었는지가 미정의 상태로 남게 되며, 따라서 그들 중 누구에게도 계약해제 소송의 권한이 생기지 않기 때문이다.