[IDEM libro secundo ad edictum aedilium curulium. ]
[같은 저자 저, 《조작관 고시 주해》 제2권] 조작관들이 더 적은 가치를 지닌 물건에 인간이 종속되는 것을 원치 않은 것은 지극히 정당하다.
§21.1.44.prIustissime aediles noluerunt hominem ei rei quae minoris esset accedere, ne qua fraus aut edicto aut iure ciuili fieret: ut ait Pedius, propter dignitatem hominum: alioquin eandem rationem fuisse et in ceteris rebus: ridiculum namque esse tunicae fundum accedere.
이는 고시에 대해서나 시민법에 대해서나 어떠한 사기도 발생하지 않도록 하기 위함이며, 페디우스가 말하듯 인간의 존엄성 때문이다. 그렇지 않다면 다른 물건들에서도 동일한 이치가 성립했을 것이나, 튜닉에 토지가 종속된다는 것은 우스꽝스럽기 때문이다.
ceterum hominis uenditioni quiduis adicere licet: nam et plerumque plus in peculio est quam in seruo, et nonnumquam uicarius qui accedit pluris est quam is seruus qui uenit.
그러나 인간의 매매에는 무엇이든 덧붙여도 좋다. 왜냐하면 대개의 경우 특유재산에 들어있는 것이 노예 자체보다 더 많고, 때로는 덧붙여지는 종속노예가 매도되는 그 노예보다 더 가치 있기 때문이다.
§21.1.44.1Proponitur actio ex hoc edicto in eum cuius maxima pars in uenditione fuerit, quia plerumque uenaliciarii ita societatem coeunt, ut quidquid agunt in commune uideantur agere: aequum enim aedilibus uisum est uel in unum ex his, cuius maior pars aut nulla parte minor esset, aedilicias actiones competere, ne cogeretur emptor cum multis litigare, quamuis actio ex empto cum singulis sit pro portione, qua socii fuerunt: nam id genus hominum ad lucrum potius uel turpiter faciendum pronius est.
이 고시에 따른 소송은 매매에서 가장 큰 지분을 가진 자에 대해 제기된다. 왜냐하면 노예 상인들은 대개 자신들이 하는 모든 일을 공동으로 하는 것처럼 보이도록 조합을 결성하기 때문이다. 즉, 매수인이 많은 이들과 소송을 벌이도록 강제되지 않도록, 그들 중 지분이 더 크거나 다른 어느 지분보다도 작지 않은 한 사람에 대해서만으로도 조작관 소송 권한이 인정되는 것이 조작관들에게 공평해 보였기 때문이다. 비록 개별 조합원에 대한 매수인 소송은 그들이 조합원이었던 비율에 비례하여 발생할지라도 그러하다. 왜냐하면 그러한 종류의 사람들은 이익을 취하거나 비열한 짓을 저지르는 데 더 치우치기 쉽기 때문이다.
§21.1.44.2In redhibitoria uel aestimatoria potest dubitari, an, quia alienum seruum uendidit, et ob euictionem et propter morbum forte uel fugam simul teneri potest: nam potest dici nihil interesse emptoris sanum esse, fugitium non esse eum, qui euictus sit.
계약해제 소송이나 평가 소송에서는, 타인의 노예를 매도했다는 이유로 추탈로 인한 책임과 예컨대 질병이나 도망으로 인한 책임을 동시에 부담할 수 있는지 의문이 제기될 수 있다. 왜냐하면 추탈당한 노예가 건강하다거나 도망자가 아니라는 사실은 매수인에게 아무런 실익이 없다고 말할 수 있기 때문이다.
sed interfuit emptoris sanum possedisse propter operas, neque ex postfacto decrescat obligatio: statim enim ut seruus traditus est committitur stipulatio quanti interest emptoris.
그러나 매수인에게는 노동력 때문에 건강한 노예를 점유하는 것이 이익이었으며, 사후의 사정으로 인해 채무가 감소하지는 않는다. 왜냐하면 노예가 인도되자마자 매수인의 이익액에 관한 문답약정의 효력이 발생하기 때문이다.